ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်
Other names	ယဲစိုတ်ကျ၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ၊ Depression, Clinical depression
တဆိပ် ဇုက်သာ်ၚေက် (Green Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health Awareness)
ဒၞာဲမလွဳ	စိတ္တဗေဒ၊ ပညာဂဥုဲစိုတ် (Psychiatry)
လက်သန်ယဲ	စိုတ်ဍိုန်လျ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ တိက်ဟွံလှိင်၊ ဒြဟတ်အိုတ်၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု
အရာမကတဵုဒှ်မာန်	ပွမဂစိုတ်ဇကု (Suicide)၊ ယဲ စွဲလာံ ဂဥုဲၜူမာဲ
ဟိုတ်ယဲ	ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ဓါတ်ဗဳဇ၊ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ (Stress)၊ ဘဲဒဏ် လကိုတ်
နဲဗမံက်ထ္ၜးယဲ	နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် ဟီုတွံ အတိုင် စရင် သၞောတ်ဝ် DSM-5
နဲလွဳ	ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (CBT)၊ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Antidepressants)
လၟိဟ်မဒှ်မာန်	ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကဋ် အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၂၃)

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် (အၚ်္ဂလိက်: Major Depressive Disorder - MDD ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Clinical Depression) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အရေဝ် မလေပ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် ယဲစိုတ်ကျ / ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ဝွံ ဍေံဒှ် ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental illness) ကေုာံ လဟိင်စိုတ် (Mood disorder) မွဲ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင် မဍိုန်လျ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ ကေုာံ ပရေင် မျှော်လင့်ချက် လီုလာ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် "စိုတ် ဟွံမိပ် ယာယဳ" (normal sadness) သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ယဲ ဇေတ်တ် မွဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် လပါ် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လပါ် စိုတ်ဓါတ် တအ် ရ။ အတိုင် စရင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကဋ် လတူ ဂၠးတိ ဝွံ ဒး ဒုင်စသိုင် ဒၟံင် ကု ယဲ ဏအ် တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ မဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် စောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် (Leading cause of disability) ရ။

၁။ လက္ခဏာ ကေုာံ အစောံစၟတ်ဂမၠိုင် (Signs and Symptoms)

မၞိဟ် မဒး ဒုင်စသိုင် ကု ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် တအ် မ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် ထ္ၜး လက္ခဏာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် (အောန်အိုတ် ပွိုင် ၜါ သတ္တဟ ဆက်က်) ရ-

• လက္ခဏာ လပါ် စိုတ်ဓါတ်:

 * စိုတ်ဍိုန်လျ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လရိုအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဘဝ ဏအ် လွဳ ဟွံမွဲ (Emptiness) လၟိုန် တ္ၚဲ။
 * ပရေင် လဟိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင် ဒးစိုတ် အိုတ် အာ (Anhedonia) ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါသနာ မကေင် ဒးစိုတ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် သီုဖအိုတ်။
 * ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ် မၞိဟ် အောန် သက္ကုဖဵု (Worthlessness) ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် စိုတ် ဒုဟ် (Inappropriate guilt) လောန်ကာဲ။
 * တီု ကၠုင် စိုတ်၊ ချပ် ကမၠောန် ဝါတ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဝါတ် ကေုာံ စွံ သတိ ဝါတ် (Difficulty concentrating)။
 * စိုတ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု၊ ချပ် ပရူ သံယောဇိုန် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု (Suicidal ideation)။

• လက္ခဏာ လပါ် ခန္ဓကာယ:

 * တိက် ဟွံလှိင် (Insomnia) ဟွံသေင်မ္ဂး တိက် ဂၠိုင် လောန် (Hypersomnia)။
 * ဒြဟတ် အိုတ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲသွာ တုဲ ၜိုန်ရ ကၠောန် ကမၠောန် ဍောတ်တ် ကီု လေဝ် အိုတ် ဒြဟတ် လောန်။
 * ပရေင် စၞစ ပြံင်လှာဲ (ဆာန် စၞ အောန် အာ တုဲ လျိုင် စှ်ေ အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စ ဂၠိုင် အာ တုဲ လျိုင် တိုန် ကၠုင်)။
 * ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင်ဗုင် ဂိ ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ် လပါ် ကာယ ဍာံဍာံ။

၂။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ အန္တရာဲ (Causes and Risk Factors)

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဟိုတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဟိုတ် စိတ္တဗေဒ တအ် ရ-

1. ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Factors): ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)၊ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ကေုာံ နဝ်အဳပဳနေဖရိန် (Norepinephrine) မဒှ် ဓါတ် မထိင်ဒဝ် ကဵု စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင် မိပ်သၠောင် ရ။
2. ဟိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics): ယဝ်ရ မိမ တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေင် နွံ ကု ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ် တၞဟ် တအ် မ္ဂး၊ ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် မာန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
3. ဟိုတ် ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Environmental and Social Factors):

  * ဒး ဒုင် ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်။
  * ပရေင် စိုတ်စၞာဲ ဇၞော် (ဥပမာ - မၞိဟ် ဇကု ဆာန် ချိုတ် အာ၊ ပရေင် အိန်ထံင် သရိုဟ်လီု၊ ပြသၞာ သြန်)။

1. ယဲ ကာယ ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ: မၞိဟ် မနွံ ကု ယဲ ဇၞော် (ဥပမာ - ကေန်သာ၊ ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ) တအ် ကေုာံ မၞိဟ် မစကာ စွဲလာံ လဝ် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ တအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဏအ် မာန် ဂၠိုင် ရ။

၃။ ဗီုလဵု စၟဳစၟတ် (Diagnosis)

သွက်ဂွံ သ္ပ ဒတန် ဒဒှ်ရ ဒှ် ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဂှ် ဒး ကလိဂွံ ပရေင် စၟဳစၟတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အ္စာ စိတ္တဗေဒ ရ။ ညးတအ် မလေပ် စကာ သၞောတ်ဝ် **DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)** တုဲ စၟဳစၟတ် ရ-

• ဒး နွံ ကု လက္ခဏာ (ဗီုကဵု လဟိင်စိုတ် အိုတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဍိုန်လျ) အောန်အိုတ် ၅ သာ် မဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ပွိုင် ၂ သတ္တဟ ကေုာံ လတူ ဂှ်။
• လက္ခဏာ တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒး ပလီုပလာ် ကဵု ပရေင် မံင်စ လၟိုန်တ္ၚဲ (ဥပမာ - ကမၠောန်၊ ပညာ၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ အိန်ထံင်) ဍာံဍာံ မှ စၟတ်သမ္တီ ရ။

၄။ နဲကဲ လွဳလွတ် (Treatment and Management)

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ လွဳလွတ် ဂွံ တုဲ ပရေင် လွဳလွတ် ဂှ် ကဵု ဖဵုသွာက် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက် ညးယဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နဲကဲ အဓိက တအ် ဂှ်-

က။ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (Psychotherapy)

• CBT (Cognitive Behavioral Therapy): ဍေံဒှ် နဲကဲ မရီုဗင် ညံင် ညးယဲ ဂွံ တီ ညာတ် လညာတ် မဟွံခိုဟ် ကေုာံ မဗၠေတ် ဒၟံင် တအ် တုဲ ကလေင် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ချပ် လညာတ် ညံင် ဂွံ ဒှ် လပါ် ခိုဟ် (Positive framing) ရ။
• IPT (Interpersonal Therapy): ရီုဗင် ပလေဝ် ပလေတ် ကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် ပွဳပွူ မဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် စိုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ ရ။

ခ။ ဂဥုဲ လွဳလွတ် စိုတ် (Medications)

• Antidepressants (ဂဥုဲ စိုတ်): မပ္တံကဵု SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) ဗီုကဵု Fluoxetine, Sertraline တအ် ဂှ် ဍေံ ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ညဳသၟဟ် ကၠုင် ရ။ ဂဥုဲ ဏအ် ဂှ် ဒး သုင် နကဵု အမိင် အ္စာဂဥုဲ သၟး တုဲ ဒး ကေတ် အခိင် (၂-၆ သတ္တဟ) သွက်ဂွံ စ ညာတ် ဖဵု ဍေံ ရ။

ဂ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဘဝ (Lifestyle Modifications)

• ဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ဍေံ ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အေန်ဒဝ်ဖိန် (Endorphins) မဖန် ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်။
• တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် ကေုာံ စ စၞ အဟာရ မဍိုက်ပေင်။
• ပါဲဝေင် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ မဖန် ညံင် ယဲ ဂွံ ဇၞော် တိုန်။

၅။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လညာတ်အပါတ် (Society and Stigma)

ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ ပိုဲ တအ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မလေပ် ထေင် ကေတ် ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဂှ် နဒဒှ် **"ပရေင် ဍိုန်လျ လပါ် စိုတ်ဓါတ်"** ဟွံသေင်မ္ဂး "မၞိဟ် လွဳ ဟွံမွဲ" ရ။ လညာတ် အပါတ် (Stigma) ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် မဒး ဒုင်စသိုင် ယဲ ဏအ် ဟွံဂံင် ဟီု လဴ၊ ဟွံဂံင် အာ ထ္ၜး အ္စာဂဥုဲ တုဲ စိုပ် အလဵု ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမကၠိုဟ်ခၠင် ဒဒှ်ရ "ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်" ဂှ် ဒှ် ယဲ ဇေတ်တ် မွဲ (တုပ် ညံင်ရဴ ယဲ ဆီဍာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ ကီု) တုဲ ဍေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ပရေင် လွဳလွတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင် စာနာ ဖစာဲ လွဳလွတ် နူကဵု အိန်ထံင် កေုာံ မိတ်သဟာဲ တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• စိုတ်ထတ်ယုက် (Mental health)
• ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)
• စိတ္တဗေဒ (Psychology)
• ယဲစိုတ်ကယျောင် (Schizophrenia)
• သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)

နိဿဲ

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• World Health Organization. (2023). "Depressive disorder (depression)". Fact Sheets.
• National Institute of Mental Health (NIMH). "Depression". Retrieved May 6, 2026.