ယဲ စိုတ်စှ်ေ
ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (အၚ်္ဂလိက်: Major depressive disorder - MDD, ဟွံသေင်မ္ဂး Depression) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မဆက်စပ် ကု ပရေင်စိုတ် (Mood disorder) မကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဍိုန်လျ၊ လ္ၚုလ္ၚန်၊ စိုတ်ဟွံမိပ် ကေုာံ ဆောမ်လေင် အာ ပၟိက် ဆန္ဒ ပ္ဍဲ အရာ မကေင် မိပ်မြဟ် လဝ် တအ် နကဵု အခိင် ဗွဲမလအ် ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု မၞိဟ် မွဲ ချပ်၊ ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် လၟေင် တ္ၚဲ တုဲ၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။[၁]
ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်စိုတ် ဟွံခိုဟ် ယာယဳ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ယဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် အဓိက မဒး နွံပၟိက် ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ စိုတ်ပညာ (Psychotherapy) ရ။ နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ညးမဒးဒုင်စသိုင် ယဲ ဏအ် နွံ ဒၟံင် ၜိုတ် ၃၀၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ စိုတ်စှ်ေ နကဵု လညာတ် လက္သဏ် ယဲ၊ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ယဲ စိုတ်စှ်ေ" (Major depressive disorder) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ ပရေင်စိုတ် မနွံကဵု လက္သဏ် စိုတ်ဍိုန်လျ (Depressed mood) ကေုာံ ဟွံမဲ ပၟိက် ပ္ဍဲ အရာ သီုဖအိုတ် (Anhedonia) ပွိုင် အောန်အိုတ် ၂ သတ္တဟ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်စိုတ် ဟွံခိုဟ် ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚုလ္ၚန် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် မဆာန် ချိုတ် အာ (Grief) ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ပညာ ယဲစိုတ် (Psychiatry) မ္ဂး၊ ယဲ ဏအ်ဝွံ မာန် ဇီုကပိုက် လတူ ကမၠောန်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဘာ၊ ပရေင်ဆက်စပ် မိသဟာယ၊ ကေုာံ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ယဲ ဏအ် နကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ဇကု ဓဝ် သၟး တုဲ ဒးနွံပၟိက် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ဂဥုဲ ရ။
၂။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လက္သဏ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ မာန် တၞဟ်ခြာ အာ လတူ ညးမွဲ ကဵု မွဲ ကီုလေဝ်၊ လက္သဏ် အဓိက တအ်ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
| ကဏ္ဍ | လက္သဏ် ယဲ |
|---|---|
| ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotional) | စိုတ်ဍိုန်လျ၊ စိုတ်အောန်၊ ဖေက်လန်၊ ဟွံမဲ မျှော်လင့်ချက် (Hopelessness)၊ ထေင် ဇကု ဟွံမဲ ၚုဟ်မး (Worthlessness)။ |
| ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Motivational) | ဟွံမဲ ပၟိက် ပ္ဍဲ ကမၠောန်၊ ဝေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မေထုန် (Loss of interest)၊ အောန် ဒြဟတ်။ |
| ပရေင်ခန္ဓာ (Physical) | ပြံင်လှာဲ ပရေင်စၞ (စစၞ အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် လောန်)၊ ပြံင်လှာဲ ပရေင်တိက် (တိက် ဟွံလှိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိက် ဂၠိုင် လောန်)၊ ဍောင်ၜိုတ်။ |
| ပရေင်ချပ် (Cognitive) | ဟွံမာန် အာရီုစွံ (Poor concentration)၊ ဝိုတ်ဝုဲ ပြဟ်၊ ချပ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicidal thoughts)။ |
ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု လက္သဏ် ၅ သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဏအ် ပွိုင် ၂ သတ္တဟ မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် မာန် ဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ရ။
၃။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် (Causes and Risk Factors)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် နူကဵု ပရေင်ဇဳဝဗေဒ (Biological)၊ ပရေင်စိုတ် (Psychological)၊ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ် (Social factors) မကော်စ Biopsychosocial model ရ။[၂]
- ပရေင်ဗဳဇ ကေုာံ ဇဳဝ (Genetics): မၞိဟ် မနွံ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် မဒှ် ယဲ ဏအ် ဂှ် နွံ အခေါင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ်: ပရေင်ယှောတ် အောန် အာ ဓါတ် က္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)၊ နဝ်အေပဳနေဖရင် (Norepinephrine)၊ ကေုာံ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)။
- ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Stress) ကေုာံ ဝင် အတိတ်: မၞိဟ် မဒးဒုင် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် (Childhood trauma)၊ ဒးဆောမ်လေင် မၞိဟ် ဆာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ ပြသၞာ သြန် ဗွဲမဇၞော်။
- ယဲ ခန္ဓာ တၞဟ်: ယဲ ကေန်သာ၊ ယဲ ဆီ ကၠိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လွပ် ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် လေဝ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ကီု ရ။
၄။ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Pathophysiology and Neurobiology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ က္ဍဟ် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ နွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လတူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ရ။ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မကော်စ ဟစ်ပဝ်ကမ်ပါစ် (Hippocampus) မဒှ် ဒၞာဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဂှ် ဍောတ် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဗွဲမလအ် ရ။
သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အမစ်ဒလာ (Amygdala) မဒှ် ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ ထေဲ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂှ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ကောဝ်တဳသဝ် (Cortisol) မဒှ် ဓါတ် ဍဵုဍိုက် လေဝ် တိုန် သၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ညးမဒှ် ယဲ တအ် ကီု ရ။
၅။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ (Diagnosis and Classification)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာသဝ် စိုတ် (Psychiatrist) တအ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ စိုတ်စှ်ေ နကဵု လိက် ကၞပ် စၞောန်ပညုင် DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) ဟွံသေင်မ္ဂး ICD-11 ရ။
ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် ဒးသၟာန် သၟုက် ပရူ လက္သဏ်၊ အခိင်ကာလ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ လိက် သၟာန် (Questionnaires) မပ္တံကဵု PHQ-9 (Patient Health Questionnaire) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အဆံင် ယဲ (သာ၊ လဒေါဝ်၊ ဇမ္ၚောဲ) ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ သ္ဒး ပါ်ခြာ နူကဵု ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ် (Bipolar disorder) ညံင် ဟွံဂွံ ယောန် မှာ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် ရ။
၆။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacological Treatment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂဥုဲ ဒစးဒုင် ယဲ စိုတ်စှ်ေ (Antidepressants) တအ်ဝွံ ဒှ် အရီုအဗင် အဓိက သွက် ယဲ အဆံင် လဒေါဝ် ကဵု ဇမ္ၚောဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ်ဏအ် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် လၟိဟ် ဓါတ် က္ဍဟ် ရ။[၃]
ဂကူ ဂဥုဲ အဓိက တအ်ဂှ် -
- SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors): မပ္တံကဵု Fluoxetine, Sertraline, Escitalopram။ ဒှ် ဂဥုဲ မကဵု ဂၠိုင်အိုတ် ဟိုတ်နူ ဖဵုပရေအ် (Side effects) အောန်။
- SNRIs (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors): မပ္တံကဵု Venlafaxine, Duloxetine။
- TCAs ကေုာံ MAOIs: ဒှ် ဂဥုဲ တြေံ မစကာ ပ္ဍဲ အခိင် ဂဥုဲ တၟိ တအ် ဟွံကဵု ဖဵု သၟး။
ဂဥုဲ တအ်ဏအ် ဒးကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၂ ကဵု ၆ သတ္တဟ သွက်ဂွံ ညာတ် ဖဵု ဍေဟ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။
၇။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု စိုတ်ပညာ (Psychotherapy and Counseling)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သဳကၠဳ စိုတ်ပညာ (Psychotherapy) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ ကဵု ဂဥုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် ရ။[၄]
- ပရေင်လွဳလွတ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT): ဒှ် နည်းလမ်း မရီုဗင် ကဵု ညးယဲ တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု လညာတ် မပလီုပလာ် (Negative thoughts) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် လညာတ် မခိုဟ်။
- ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်ဆက်စပ် (Interpersonal Therapy - IPT): အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ပရေင်ဆက်စပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ။
နည်းလမ်း တအ်ဏအ် ဗတောန် ကဵု ညးယဲ ညံင် ဂွံ မာန် ဒစးဒုင် ကဵု ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ နကဵု နဲ မခိုဟ် ရ။
၈။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု နည်းတၞဟ် (Other Treatments - ECT, TMS, Lifestyle)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဇမ္ၚောဲ (Severe depression) တုဲ ဟွံမာန် လွဳ နကဵု ဂဥုဲ ဂှ်၊ နွံ ပရေင်လွဳလွတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု -
- ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electroconvulsive Therapy - ECT): ပလံင် စုတ် ဓါတ်လလဳ ဍောတ်ဍောတ် စိုပ် က္ဍဟ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် က္ဍဟ် ဗွဲမပြဟ်။ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ပြဟ် ဗွဲမလောန် သွက် မၞိဟ် မနွံ လညာတ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု။
- TMS (Transcranial Magnetic Stimulation): စကာ ဓါတ် သံလိုက် သွက်ဂွံ မ္ၚုဟ် က္ဍဟ်။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘဝ လၟေင် (Lifestyle changes): ပရေင်ချဳဓရာင် ခန္ဓာ (Exercise) လၟိုန်၊ ပရေင်တိက် အခိင် ဒး၊ ကေုာံ စၞစ မဍိုက်ပေင် တအ် လေဝ် ရီုဗင် ဖအောန် ကဵု လက္သဏ် ယဲ မာန် ကီု ရ။
၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Prevention and Management)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂှ် -
- ဖအောန် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress management) နကဵု ပရေင်စွံ သတိ (Mindfulness) ဟွံသေင်မ္ဂး ယောဂ (Yoga)။
- ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် (Social support network) ညံင် ဂွံ နွံ မၞိဟ် မာန် သဳကၠဳ အခိင် စိုတ် ဟွံခိုဟ်။
- ဝေင်ဒစး ၜံက် သုင် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ (Substance abuse) ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ပကဵု ညံင် ယဲ ဂွံ ဇၞော် တိုန်။
ယဝ်ရ တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇရေင် ဇကု နွံ လက္သဏ် ယဲ ဏအ် မ္ဂး၊ အာ ဆဵု အစာသဝ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။
၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Epidemiology and Societal Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် စရင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး၊ ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆောမ်လေင် အစောံသတ္တိ ပရေင်ကမၠောန် (Leading cause of disability) အလုံ ဂၠးတိ ရ။[၅]
မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံ အခေါင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ၜါ ဆ ရ။ ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒးဆောမ်လေင် အာ သြန် ၜိုတ် မွဲ တြဳလဳယာန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အာရှ ကေုာံ မန် ပိုယ် ဂှ်၊ ပရေင်ဂွ ညှာ (Stigma) လတူ ယဲ စိုတ် ဂှ် နွံ ဒၟံင် ဏီ တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဂံင် အာ လွဳ ကေတ် အရီုအဗင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ကဵု ပညာ လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th, American Psychiatric Publishing, 160-168။
- ↑ Belmaker, R. H. (2008). "Major depressive disorder". The New England Journal of Medicine 358 (1): 55-68.
- ↑ Malhi, G. S. (2018). "Depression". The Lancet 392 (10161): 2299-2312.
- ↑ Cuijpers, P. (2013). "Psychotherapy for depression in adults: a meta-analysis of comparative outcome studies". Journal of Consulting and Clinical Psychology 81 (2): 199-218.
- ↑ World Health Organization (2017). Depression and Other Common Mental Disorders: Global Health Estimates. WHO။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- စိုတ်ပညာ (Psychology)
- ပညာ ယဲစိုတ် (Psychiatry)
- ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ် (Bipolar disorder)
- ဓါတ် သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)