ရိုဟ်

ရိုဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Root) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) ဒှ် အဝဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် တၞံ (Plant body) မနွံ ဗွဲသၟဝ် တိ ရ။ ရိုဟ် တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု တၞး (Leaves) ကေုာံ ဒဳ (Nodes) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ် တိ အတိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ (Gravitropism) ရ။ တာလျိုင် အဓိက သွက် ရိုဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပခိုင် လဝ် တၞံ လတူ တိ ညံင် ဟွံဂွံ လောတ် စှ်ေ၊ ပရေင်ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်စၞ (Nutrients) နူကဵု တိ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်သိပ် လဝ် ဓါတ်စၞ သွက် အနာဂတ် ရ။

ရိုဟ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လမျီု သွက် တၞံ သီုဖအိုတ် တုဲ ယဝ်ရ ရိုဟ် လီုလာ် အာ မ္ဂး တၞံ ဂှ် မလေပ် ချိုတ် အာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် တအ် နကဵု နည်းပညာ တၟိ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံ သဲလ် အဏုဇဳဝ (Microorganisms) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရိုဟ် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ဖဵုသဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Primary and secondary roots.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် ရိုဟ် အဓိက မတွဟ်ဂး ရိုဟ်တိုင် (Primary root) ကေုာံ ရိုဟ်ကၞာင် (Secondary roots) ပ္ဍဲ တၞံ မွဲ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) မ္ဂး၊ "ရိုဟ်" ဂှ် ဒှ် အဝဲ တၞံ မလေပ် ဇၞော်မောဝ် သၟဝ် တိ တုဲ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု တမ် (Stem) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပတိတ် တၞး ကေုာံ ပ္ကဴ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ရိုဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဓါတ် ကလာတ်ရဝ်ဖဳ (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အသာ် သၚေက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်လလဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။

ရိုဟ် ပထမအိုတ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု မ (Seed) ဂှ် ကော်စ ရိုဟ် တမ်မူလ (Radicle) ရ။ နူကဵု ရိုဟ် တမ်မူလ ဏအ် ဂှ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိတ် အာ ဒှ် ရိုဟ် တိုင် (Taproot) ဟွံသေင်မ္ဂး ရိုဟ် သော် (Fibrous roots) အတိုင် ဂကူ တၞံ နာနာ သာ် ရ။

၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Morphology)

လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy) ပ္ဍဲ ရိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

• ခၟော် ရိုဟ် (Root Cap): ဒှ် ဒၞာဲ ကၞောတ် အိုတ် မစဵုဒၞာ လဝ် သဲလ် အနု (Meristem) ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ကာလ ရိုဟ် ဓရိုဟ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ တိ။
• ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် (Apical Meristem): ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် သဲလ် တၟိ ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ဇၞော် ပၠိင် ပတိတ် ဇမၠိင် ရိုဟ်။
• စၞာံ မ္ၚး (Epidermis): ဒှ် လေယျာ သဲလ် မ္ၚး အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် တၞုင် သော် ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် (Root hairs) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်စၞ နူ တိ။
• ကော်တေက် (Cortex): ဒှ် လေယျာ လဒေါဝ် မနွံကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞ ကေုာံ ပလံင် ဍာ် စိုပ် အာ လပါ် အပ္ဍဲ။
• သၞောတ် ပလံင် (Vascular Cylinder / Stele): ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု အိုတ် မနွံကဵု သၞောတ် ဇိုင်လာမ် (Xylem - ပလံင် ဍာ် လပါ် လတူ) ကေုာံ ဖလဝ်အေမ် (Phloem - ပလံင် ဓါတ်စၞ နူ တၞး စှ်ေ ကၠုင် ရိုဟ်)။

၃။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက (Primary Functions and Roles)

ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological roles) အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး -

1. ပရေင်ပခိုင် (Anchorage): ရိုဟ် တအ် ဓရိုဟ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ တိ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ပခိုင် လဝ် တၞံ ညံင် ဟွံဂွံ လောတ် စှ်ေ ကာလ ဒး လဗိုတ် ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ဇၞော်။
2. ပရေင်ဇြောတ် (Absorption): နကဵု သော် ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဂှ်၊ ရိုဟ် ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဗရိုတ် (Minerals) မပ္တံကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen)၊ ဖဝ်သဖရပ် (Phosphorus)၊ ကေုာံ ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) တအ် နူကဵု တိ သွက်ဂွံ ပလံင် စိုပ် အာ လတူ တၞး။
3. ပရေင်တန်သိပ် (Storage): ရိုဟ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် တုဲ တန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကစီ (Carbohydrates / Starch) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မဟွံမဲ ကု ဍာ် ရ။

၄။ ဂကူ ရိုဟ် နာနာ သာ် (Types of Roots)

ပ္ဍဲကဵု လွပ် ရုက္ခဗေဒ၊ ရိုဟ် တအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် အတိုင် ဂကူ တၞံ မတွဟ်ဂး -

• သၞောတ် ရိုဟ်တိုင် (Taproot System): ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် နွံကဵု ရိုဟ် အဓိက မွဲ မဇၞော် ကေုာံ ဇြိုဟ် အိုတ် မစှ်ေ အာ တပ်တပ် လပါ် သၟဝ် တိ တုဲ နွံကဵု ရိုဟ် ကၞာင် (Lateral roots) ဍောတ်ဍောတ် မတိတ် ကၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် လပါ် ဗမံက် ရ။ ဂကူ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆဵု ဂွံ ပ္ဍဲ တၞံ မနွံ မၜါ (Dicotyledons) မပ္တံကဵု တၞံ ဗြာတ်၊ တၞံ သတ်ကြုက် ကေုာံ လက္ခိုက် တအ် ရ။
• သၞောတ် ရိုဟ်သော် / ရိုဟ်ဇုက် (Fibrous Root System): ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ရိုဟ် အဓိက မွဲ တုဲ၊ ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တုပ်တုပ် အတိုင် ဗီုပြင် သော် မွဲ ထုဲ ရ။ ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံဇြိုဟ် ဆဂး ဍေဟ် ပြးဇး အာ လပါ် အနာံ တိ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဆဵု ဂွံ ပ္ဍဲ တၞံ မနွံ မမွဲ (Monocotyledons) မပ္တံကဵု တၞံ သြောအ်၊ ချောဲ ကေုာံ တၞံ ဗြဴ တအ် ရ။

၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Growth and Physiology)

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရိုဟ် ဝွံ နွံ ၜါ သၞောတ် ဂှ် - ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပထမ (Primary growth - မပကဵု ညံင် ဂွံ ဂၠိင် တိတ် အာ) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒုတိယ (Secondary growth - မပကဵု ညံင် ဂွံ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ နွံကဵု ဆု) ရ။

ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု လဟဵု သဘာဝ ၜါ အဓိက ရ -

• ဂရေဗဳထရဝ်ပဳဇြေမ် (Gravitropism): ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် မစှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ် အတိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ တၞံ ဂှ် လောတ် အာ ကီုလေဝ်၊ ကၞောတ် ရိုဟ် ဂှ် မလေပ် ကလေင် ဂတး စှ်ေ လပါ် သၟဝ် ပၠန် ရ။
• ဟာင်ဒရဝ်ထရဝ်ပဳဇြေမ် (Hydrotropism): ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဂၠာဲ တိတ် အာ လပါ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ဍာ် ရ။ ရိုဟ် တအ် နွံ အစောံသတ္တိ မတီ ဒၞာဲ ဍာ် နွံ တုဲ ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ရ။

၆။ ရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Modified Roots)

သွက်ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မတၞဟ်ခြာ ဂှ်၊ ရိုဟ် လ္ၚဵု တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် (Modification) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်ဂမၠိုင်

ဂကူ ပြံင်လှာဲ	လွပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်	ဥပမာ တၞံ
ရိုဟ် သမ္တီစၞ (Storage Roots)	ရိုဟ် ဇၞော် မတန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကစီ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင် ဝါတ်ဂါတ်။	မုန်လာဥ (Carrot)၊ ဝဥ (Sweet potato)။
ရိုဟ် ကျာ (Aerial Roots)	ရိုဟ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ကၞာင် လတူ ကျာ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဍာ် နူ ကျာ။	တၞံ သြံက် (Orchid)။
ရိုဟ် ဒုင် (Prop Roots)	ရိုဟ် မစှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ကၞာင် ဇၞော်ဇၞော် တုဲ တိုန် ဓရိုဟ် တိ သွက်ဂွံ ဒုင် လဝ် လျိုင် တၞံ။	တၞံ ဇြဲ (Banyan tree)။
ရိုဟ် ယီု (Pneumatophores)	ရိုဟ် မတိုန် ကၠုင် လပါ် လတူ တိ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ် လိုင် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန်။	တၞံ ကဏှာ (Mangroves)။

၇။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecological Interactions)

ရိုဟ် တအ် ဝွံ ဟွံဂျိုင် တန်တဴ သက်သက် ပ္ဍဲ တိ ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဂကောံ သဲလ် တၞဟ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

• မိုက္ကဝ်ရိုက်ဇြာ (Mycorrhizae): ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ရိုဟ် ကေုာံ တၞံ မှိုအ် (Fungi) ရ။ မှိုအ် တအ် ရီု ဇြောတ် ဓါတ် ဖဝ်သဖရပ် နူ တိ ကဵု တၞံ၊ တုဲ တၞံ တအ် ကလေင် ကဵု ဓါတ် ကစီ သွက် မှိုအ် ဂှ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ တၞံ သဘာဝ ၜိုတ် ၉၀ တၟအ်ကၠံ ရ။
• ဖုင် ရိုဟ် (Root Nodules): ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ရိုဟ် ကေုာံ စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Rhizobia) မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကူ တၞံ ဗၜိုတ် (Legumes) ရ။ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် နူ ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဒှ် ဓါတ် မတၞံ စကာ ဂွံ (Nitrogen fixation) ရ။

၈။ ဖဵုသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ တိ (Ecological Importance and Soil Conservation)

ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ ရိုဟ် တအ် ဓရိုဟ် ပခိုင် လဝ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လာ် စှ်ေ (Soil erosion) အခိင် ကာလ ဗြဲ ဂူ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ဒဳ ရ။ ယဝ်ရ ဂြိုပ် လီုလာ် အာ တုဲ ရိုဟ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တိ သဘာဝ တအ် မလေပ် လာ် ဇွောဝ် အာ သီုဖအိုတ် မာန် ရ။

တုဲပၠန်၊ အခိင် ကာလ ရိုဟ် တြေံ တအ် ချိုတ် အာ တုဲ အုဲ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ တိ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ဓါတ် သြဂဲနစ် (Organic matter) မပကဵု ညံင် တိ ဂွံ ကလေင် ခိုဟ် တိုန် သွက် တၞံ တၟိ တအ် ရ။

၉။ လွပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Human Uses)

ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဂုဏ်ဖဵု နူကဵု ရိုဟ် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂျိုင်လမျီု လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

• စၞစ (Food): ရိုဟ် သမ္တီစၞ တအ် မပ္တံကဵု ဝဥ (Sweet potato)၊ ခါမု (Cassava)၊ မုန်လာဥ (Carrot) တအ် ဝွံ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ။
• ဂဥုဲ (Medicine): ရိုဟ် တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ဂဥုဲ မပ္တံကဵု ရိုဟ် ဂျေန်သေင် (Ginseng)၊ ကေုာံ ရိုဟ် လိက္ကဝ်ရိုက် (Licorice) တအ် မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။
• ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture): ပရေင်တဵု တၞံ ဗၜိုတ် ညံင် ဖုင် ရိုဟ် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ကလေင် ကဵု ဓါတ် ဝဲ (Fertilizer) ကု တိ။

၁၀။ ဝင် လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (History of Botanical Study and Future Research)

ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ရိုဟ် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ် လတူ အဆံင် ဂဳဇီုဗေဒ (Genetic level) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ ကညင် ဍာ် ဝါတ်ဂါတ် (Drought resistance) မာန် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု ဂွံ ဖန် ညံင် ရိုဟ် တၞံ သြောအ် တအ် ဂွံ ဇြိုဟ် တုဲ ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ဍန် စၞစ (Food security) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• တၞး (Leaf)
• တမ် (Stem)
• ရုက္ခဗေဒ (Botany)
• ဓါတ်လလဵုလျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)