ရုက္ခဗေဒ

ရုက္ခဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Botany ဟွံသေင်မ္ဂး Plant Science) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ တၞံဆု၊ တၞံရာပ်၊ ပ္ကဴ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ တၞံ (Plant biology) နာနာ သာ် ရ။ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ဇဳဝဗေဒ (Biology) တုဲ ဍေဟ် လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ တၞံ တအ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် လ္ၚတ် တၞံ မနွံ ၜိုတ် ၄၁၀,၀၀၀ ဂကူ ပြင်င် မပ္တံကဵု တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ (Angiosperms)၊ တၞံ မဟွံမဲ ပ္ကဴ (Gymnosperms)၊ ကေုာံ မေက် (Algae) တအ် ရ။ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုကဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဟိုတ်နူ တၞံ တအ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞစ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုက္ခဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Koehler 1887 Amygdalus communis.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် တၞံဗာဒံင် (Almond) မကၠာဲလဝ် နူကဵု လိက်ဝင် ရုက္ခဗေဒ ကာလ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု တၠပညာ ကာလ် အေန်တန် (Karl Anton)။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology)

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Botany" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ "botanē" (βοτάνη) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ချောဲ"၊ "တၞံ သွက် တိရစ္ဆာန် စ" ဟွံသေင်မ္ဂး "တၞံရာပ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် မန် ဂှ်၊ ပိုယ် ကော်စ "ရုက္ခဗေဒ" မကၠုင် နူ သက္ကတ "ရုက္ခ" (တၞံဆု) ကေုာံ "ဗေဒ" (ပညာ/ဘာသာလ္ၚတ်) ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ တၞံ (Plants)၊ ဖြင်ဂါင် (Fungi) ကေုာံ မေက် (Algae) တအ် နကဵု နဲကဲ သုတေသန ရ။ ရုက္ခဗေဒ ဏအ် လ္ၚတ် နူကဵု အဆံင် သဲလ် ဍောတ်တ် (Cellular level) စဵုကဵု စိုပ် အဆံင် ဂေဟသၞောတ် (Ecosystem level) မဒှ် ဒၞာဲ တၞံ တအ် မဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ပံင်ဖက် ကု သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ တၞံ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ပတန် ကမၠောန် ဗ္ၚ (Agriculture) ပ္ဍဲ လွန် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ တေအ် ရ။

• ခေတ် ဂရိတ် တြေံ: တၠပညာ ဂရိတ် ဓဳယဝ်ဖရာတ်သတတ် (Theophrastus) ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် "မအံက် ရုက္ခဗေဒ" (Father of Botany) ရ။ ညး ချူ လဝ် လိက်ပြကိုဟ် "Historia Plantarum" မဒှ် လိက် စၟတ်သမ္တီ ပရူ တၞံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ။
• ခေတ် လဒေါဝ်: တၠပညာ အေဿလာမ် မပ္တံကဵု အဳဗေန် သဳနာ (Ibn Sina) တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ သမ္တီ လဝ် ဂုဏ်ဖိုလ် ဂဥုဲ နူကဵု တၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင်။
• ခေတ် တၟိ စတင်: ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သွဳဒေန် ကာလ် လဳနဳယတ် (Carl Linnaeus) ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ကဵု ယၟု ၜါ မလိက် (Binomial nomenclature) မဒှ် သၞောတ် သွက်ဂွံ ကဵု ယၟု တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မစကာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ရုပ်သာ် တၞံ (Plant Anatomy and Morphology)

ဘာသာလ္ၚတ် လဒက်ပတန် တၞံ (Plant Anatomy) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒြပ် မနွံ အပ္ဍဲ တၞံ မပ္တံကဵု သဲလ် (Cells) ကေုာံ ဖျုန် (Tissues)၊ တုဲ ရုပ်သာ် တၞံ (Plant Morphology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြင် မ္ၚး ရ။

အင်္ဂါ အဓိက သွက် တၞံ မွဲ နွံ -

• ရိုဟ် (Roots): ဒၞာဲ မဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် နူ တိ။ ရိုဟ် လေဝ် ကဵု အထံက်အပင် သွက် တၞံ ညံင် ဂွံ တန်ကြန် လတူ တိ ကီု ရ။
• တမ် / တၞံ (Stems): ဒှ် ဒၞာဲ မထံက်ပင် လဝ် တၞး ကေုာံ ပ္ကဴ။ ပ္ဍဲ တမ် ဂှ် နွံ ပလိုင် Xylem (မပလံင် ဍာ် နူ ရိုဟ်) ကေုာံ Phloem (မပလံင် စၞ နူ တၞး) ရ။
• တၞး (Leaves): ဒှ် ဌာန် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။
• ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits): ဒှ် အင်္ဂါ သွက် ပရေင်မိတ်ဆက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မ (Seeds) သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ တၞောဝ် ဂကူ ရ။

၄။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ (Plant Physiology and Photosynthesis)

ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ (Plant Physiology) ဟီုမ္ဂးဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ တၞံ ညံင် ဂွံ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။

လၟေင် ကမၠောန် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။ တၞံ တအ် စကာ ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO2) နူ ကျာ၊ ဍာ် နူ တိ၊ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ် သဂြာ (Glucose - ဒြဟတ်) ကေုာံ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ရ။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ Chloroplasts မနွံ ပ္ဍဲ တၞး သၚေက် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ယိုက်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဍာ် (Transpiration) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ ကီု ရ။

၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Plant Taxonomy and Phylogeny)

ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ တၞံ (Plant Taxonomy) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပါ် ဂကောံ တၞံ အတိုင် ရုပ်သာ် ကေုာံ ဂဳဇီု (Genetics) ဍေဟ်တအ် ရ။ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင် တၞံ (Kingdom Plantae) ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကောံ တၞံ အဓိက ဂမၠိုင်

ဂကောံ အဓိက	ယၟု သိပ္ပံ (English)	လက္ချဏ် ကေုာံ ဥပမာ
တၞံ ဟွံမဲ ပလိုင် (Non-vascular)	Bryophytes	ဟွံမဲ ရိုဟ် ဇေတ်တ် ကေုာံ ဟွံမဲ ပလိုင် ပလံင် ဍာ် (ဥပမာ - မောစ် / Mosses)။
တၞံ နွံ ပလိုင် ဟွံမဲ မ (Seedless vascular)	Pteridophytes	နွံ ပလိုင် ပလံင် ဍာ် ဆဂး ပတိတ် ကောန် နကဵု သပဝ် (Spores) (ဥပမာ - တၞံ ဖာန် / Ferns)။
တၞံ နွံ မ ဟွံမဲ ပ္ကဴ (Gymnosperms)	Gymnosperms	နွံ မ ဆဂး မ ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု သတ် (ဥပမာ - တၞံ အိုင် / Pines)။
တၞံ နွံ ပ္ကဴ (Angiosperms)	Angiosperms	နွံ ပ္ကဴ ကေုာံ နွံ သတ် မဂြောပ် လဝ် မ (ဥပမာ - တၞံ သတ်ဗြဴ၊ တၞံ ရာပ်၊ ပ္ကဴ လ္ၚီ)။

၆။ ဂေဟဗေဒ တၞံ ကေုာံ ပထဝဳဒေသ (Plant Ecology and Phytogeography)

ဂေဟဗေဒ တၞံ (Plant Ecology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု တၞံ တအ် ဆက်ဆံ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ (တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ) ကေုာံ သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - တၞံ ပ္ကဴ တအ် နွံ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု စၟစၟောန် သွက်ဂွံ ယာတ် ပ္ကဴ (Pollination) ရ။

ပထဝဳ ရုက္ခဗေဒ (Phytogeography) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲ ဝါသ တၞံ တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ လတူ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - တၞံ ခတောတ် (Cactus) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် လဝ် လဒက်ပတန် ညံင် ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲ ကန္တရ မဟွံမဲ ဍာ် ရ။ တၞံ လ္ၚဵု တအ် မာန် ဂျိုင် ဆ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂံက် (Tundra) သၟး ရ။

၇။ ရုက္ခဗေဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စၞစ (Economic Botany and Agriculture)

ရုက္ခဗေဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Botany) လ္ၚတ် ပရူ တၞံ မကဵု ဖိုလ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဗ္ၚ (Agriculture) ဗွဲမဇၞော် ရ။

• စၞစ: ကောန်မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် မှဳခိုဟ် ဒၟံင် လတူ တၞံ သွက် စၞစ မပ္တံကဵု သြောအ်၊ ကၠင်ကၠိုက်၊ သတ်ဆု၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကၞပ် တအ် ရ။
• ဂဥုဲ: ၜိုတ် ၂၅% နူကဵု ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ (Modern medicines) တအ်ဂှ် ပတိတ် လဝ် နူကဵု တၞံ ရ (ဥပမာ - Aspirin နူကဵု တၞံ ဝဳလောဝ် / Willow bark)။
• ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်စက်: ဆု သွက် သ္ၚိ၊ ဝါ်၊ ကေုာံ ဍာ် ကရေက် (Rubber) တအ်ဝွံ ဒှ် ထောပတ် အဓိက နူ တၞံ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကူမၞိဟ် တြေံ တအ် စကာ တၞံ (Ethnobotany) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ် ရ။

၈။ ဂဳဇီုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞံ (Plant Genetics and Evolution)

ဂဳဇီုဗေဒ တၞံ (Plant Genetics) လ္ၚတ် ပရူ ဓါတ် အာဲကၟာဲ (DNA) ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ စှ်ေ ကၠုင် နူ မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် ရ။

တၠပညာ ဂရေဂေါ် မေန်ဒဲ (Gregor Mendel) ဂှ် စကာ လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် သၞောဝ် ဂဳဇီုဗေဒ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နကဵု နည်းပညာ ဂဳဇီုဗေဒ တအ် ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် တၞံ မနွံကဵု ဒြဟတ် ဒစးဒုင် စၟ ကေုာံ ယဲ မကော်စ တၞံ ပြံင်လှာဲ ဂဳဇီု (Genetically Modified Organisms - GMOs) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြောအ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Evolution) မ္ဂး၊ တၞံ သီုဖအိုတ် လတူ တိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု မေက် သၚေက် (Green algae) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၅၀၀ မဳလဳယာန် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

၉။ ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ တၞံ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Plant Pathology and Conservation)

ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ တၞံ (Plant Pathology) ဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ယဲ မကတဵုဒှ် လတူ တၞံ ဟိုတ်နူကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)၊ ဗဳရတ် (Viruses)၊ ကေုာံ ဖြင်ဂါင် (Fungi) တအ် ရ။ ယဲ တၞံ တအ်ဝွံ မာန် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ စၞစ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ လီုလာ် (ဥပမာ - ယဲ တၞံ ကွာန် ဗြာတ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။

ပရေင်မင်မဲ တၞံ (Plant Conservation) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မဒး ဆောမ်လေင် ဒၟံင် ဒေသ ဝါသ ဍေဟ်တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် "တိုက် သြန် မ (Seed Banks)" မပ္တံကဵု သဗာလဗာတ် (Svalbard Global Seed Vault) သွက်ဂွံ ဂိုင် သိပ် လဝ် မ တၞံ နူ အလုံ ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ ပ္ဍဲ ရုက္ခဗေဒ (Future and Modern Technologies in Botany)

အနာဂတ် ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ တၟိ (Biotechnology) ကေုာံ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change) ရ။

• နည်းပညာ ကရေက် ဂဳဇီု (CRISPR): တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ CRISPR သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဂဳဇီု တၞံ ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် မာန်။
• ရုက္ခဗေဒ အကာသ (Astrobotany): သုတေသန မလ္ၚတ် ဗီုလဵု တၞံ တအ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars) ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် အကာသ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
• ပရေင်လ္ၚတ် ရာသဳဥတု: တၞံ တအ်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sink) တုဲ၊ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သဇိုင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကယ် ဟံင် ဂၠးတိ ဏအ် နူကဵု ဘဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဇဳဝဗေဒ (Biology)
• ဂေဟဗေဒ (Ecology)
• တၞံဆု (Tree)
• ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)