ရုင်ဇာတ်

ရုင်ဇာတ် (အၚ်္ဂလိက်: Theater ဟွံသေင်မ္ဂး Theatre) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အဆောက်အအုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမွဲ မသြိုင်ခၞံ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ၊ ဇာတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ အနုသုခုမ မဂျိုင် (Live performances) နာနာ သာ် ရ။ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ လဝ် အကြာ ညးမထ္ၜးပျး (Performers) ကေုာံ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် (Audience) ညံင် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မွဲစွံ ရ။

လဒက်ပတန် သြိုင်ခၞံ ရုင်ဇာတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဒၞာဲ စင် (Stage)၊ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု (Auditorium)၊ ကေုာံ အခန် လက္ကရဴစင် (Backstage) တအ် ပါလုပ် ရ။ ဝင် ရုင်ဇာတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် အတိုင် လၟေင် ခေတ် အဆက်ဆက် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင် တမ်မူလ၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အာကာသ၊ ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာ သာ်၊ လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Epidaurus theater.jpg

ဗီုရုပ် ရုင်ဇာတ် အဳပဳဒဵုရတ် (Theatre of Epidaurus) မဒှ် ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ခေတ် ဂရိတ် တြေံ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု လဒက်ပတန် သၞောတ် ရမ္သာင် (Acoustics)။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ရုင်ဇာတ်" (Theater) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် တြေံ "theatron" (θέατρον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗဵုလ္ၚောဝ်" (A place for viewing) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အဆောက်အအုံ ဟွံသေင်မ္ဂး အာကာသ မဖန်ဇန် လဝ် အထူး သွက်ဂွံ ဇန်ပတိတ် ပရေင်ချဳဓရာင် အနုသုခုမ မဂျိုင် လတူ စင် ရ။

ရုင်ဇာတ် မွဲ ဒး နွံကဵု သဇိုင် အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် - ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ်ထ္ၜး (The acting area / Stage) ကေုာံ ဒၞာဲ သွက် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် (The seeing place / Auditorium) ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ရုင် ဗီုရုပ် (Cinema) ဂှ်၊ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ပရေင်ဆက်စပ် ဓဝ်ဓဝ် (Direct interaction) အကြာ မၞိဟ်မလှေ် ကဵု မၞိဟ်မဗဵု ရ။ လဒက်ပတန် ရုင်ဇာတ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ရမ္သာင် ကေုာံ လျး ဂွံ စိုပ် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် နကဵု အကာဲအရာ မခိုဟ် အိုတ် ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins)

ဝင် ရုင်ဇာတ် ဝွံ နွံ ဇမၠိင် အာယုက် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။

• ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece): ရုင်ဇာတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အေတိန် (Athens) ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။ ရုင်ဇာတ် ဂရိတ် (Greek theatres) တအ် ဂှ် ဒှ် ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ လတူ ဒဵု မနွံကဵု ဒၞာဲ စင် ခဍမ် (Orchestra) ကေုာံ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု မဂဇအ် ညံင် ခစိုတ် ဂိတု (Theatron) ရ။
• ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire): ရဝ်မ တအ် ကေတ် လညာတ် ဂရိတ် တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။ ညးတအ် သြိုင် ရုင်ဇာတ် မနွံကဵု ဗီုပြင် မခိုင်ကၠိုက်၊ နွံကဵု ပိုတ် (Backdrop/Scaenae frons) မသၠုင် ကေုာံ သြိုင် လတူ တိ ဓမ္မတာ (ဟွံဒး ဗက် ဗီုပြင် ဒဵု) ရ။
• ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် ရီုနေသြန် (Middle Ages and Renaissance): ပ္ဍဲ ခေတ် ရီုနေသြန် ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ရုင်ဇာတ် အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor theatres) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ရုင်ဇာတ် ညံင်ရဴ ရုင်ဇာတ် ဂလဝ်ဗ် (Globe Theatre) မဒှ် ဒၞာဲ ညးမချူဇာတ် ပြာကတ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) လှေ်ထ္ၜး လဝ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။

၃။ လဒက်ပတန် အာကာသ ကေုာံ ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ (Architecture and Spatial Layout)

ရုင်ဇာတ် မွဲ ဂွံ ဒှ် ရုင်ဇာတ် မဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် လဝ် အာကာသ ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

1. Sightlines (ဂၠံင် ညာတ် မတ်): ဇၟာပ် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် မဂဇအ် ဒၟံင် ဒၞာဲ လဵု ဟွံဟီု၊ သ္ဒး ညာတ် ကေတ် စင် ကေုာံ ညးမလှေ် တအ် ကၠးကၠး ရ။ ဒၞာဲ ဂဇအ် တအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် အာ အတိုင် လၟေင် (Raked seating) ညံင် မၞိဟ် ဂတ ဟွံဂွံ ကၟာတ် လဝ် မတ် မၞိဟ် လက္ကရဴ။
2. Acoustics (သၞောတ် ရမ္သာင်): လဒက်ပတန် ရုင်ဇာတ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ရမ္သာင် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ ပြးဇး အာ စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။ ကပေါတ် မစကာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဗဒင် တအ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် ကပေါတ် မာန် ထိင် ရမ္သာင် လျောဝ် (Echo) ရ။
3. Circulation (ပရေင်ချဳဓရာင်): ဂၠံင် တိတ်-လုပ်၊ ဒၞာဲ ဇူ (Foyer)၊ ကေုာံ တြင် အရေးပေါ် တအ် သ္ဒး လောဲသွာ သွက် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။

၄။ ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာသာ် (Types of Theaters)

ဗီုပြင် စင် ကေုာံ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ရုင်ဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်

ဂကူ ရုင်ဇာတ် (Type)	ဗီုပြင် လဒက်ပတန် (Configuration)	တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ အကျောဝ် (Purpose)
စင် ဒြင်ဗီု (Proscenium Stage)	စင် ဂှ် နွံ ဒၞာဲ မွဲ လပါ် တုဲ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် နွံ ဂတ စင် (တုပ် ညံင် ဗဵု ဒၟံင် တဳဗဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ကမ္မလာ)။ ဒၞာဲ စင် ကဵု ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု "Proscenium arch" (တြင် မုက် စင်)။	ဒှ် ဂကူ ဓမ္မတာ အိုတ်။ ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု ဗီုရုပ် ဒကုတ် (Scenery) မဂၠိုင် ကေုာံ အခန် လက္ကရဴ စင် မဇၞော်။
စင် တိတ်ဂတ (Thrust Stage)	စင် ဂှ် တိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု တုဲ၊ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ပိုင်ခြာ လဝ် ၃ လပါ် ရ။	ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓဝ်ဓဝ် အကြာ ညးမလှေ် ကဵု ညးမဗဵု။ ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် ရှိတ်သပီးယား (Shakespearean plays)။
စင် ခဍမ် (Arena / Theatre-in-the-round)	စင် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍာံဍာံ တုဲ၊ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ဗိုင် လဝ် ၄ လပါ် အလုံ မွဲ စက်ဝိုင်း ရ။	ပကဵု ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇကု ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဇာတ် ဂှ် ကီု။ ဟွံမာန် စကာ ဗီုရုပ် ဒကုတ် မသၠုင်။
ခဒမ် လမ္စံက် (Black Box Theatre)	ရုင် ခဒမ် ဇၞော် မွဲ မလံက် လဝ် ဍာ်ဂဥုဲ သာ်လမ္စံက်။ စင် ကဵု ခုံ ဂဇအ် တအ် ပြံင်လှာဲ စွံ ဒၞာဲ လဵု လေဝ် ဂွံ (Flexible)။	ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် စမ်ၜတ် (Experimental theatre) ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးပျး ဍောတ်ဍောတ်။

၅။ ဒၞာဲ စင် ကေုာံ အခန် ပရေင်ချဳဓရာင် (Stage and Performance Areas)

စင် (Stage) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ လမျီု အဓိက သွက် ရုင်ဇာတ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် -

• ဒၞာဲ ထ္ၜးပျး (Acting Area): ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ် တအ် ချဳဓရာင် မညာတ် နူကဵု မၞိဟ်ဗဵု။
• ဒိုဟ် စင် (Stage Directions): သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကမၠောန်၊ စင် ဂှ် ပါ်လဝ် ဒိုဟ် ဗီုကဵု Upstage (လက္ကရဴ စင် - သ္ၚောဲ နူ မၞိဟ်ဗဵု)၊ Downstage (ဂတ စင် - ကြပ် ကု မၞိဟ်ဗဵု)၊ Stage Left (လပါ် ဇွိ - ရံင် နူ မၞိဟ်လှေ်) ကေုာံ Stage Right (လပါ် သတုံ) ရ။
• ဝေင် (Wings): ဒၞာဲ မနွံ လပါ် ဇွိ ကဵု သတုံ စင် မဒှ် ဒၞာဲ အောပ် ဗၠး ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဟွံဂွံ ညာတ် အခိင် မၞိဟ်လှေ် မင် တိတ်။
• ဒၞာဲ ဇိုင် စင် (Apron): ကရေက် စင် မတိတ် ဒၟံင် ဂတ တြင် Proscenium ရ။

၆။ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Auditorium and Audience Experience)

ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု (Auditorium ဟွံသေင်မ္ဂး House) ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် ကု ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ရ။

• Stalls / Orchestra: ဒၞာဲ ခုံ ဂဇအ် မနွံ လတူ တိ သၟဝ် အိုတ် ဂတ စင် ရ။
• Balconies / Dress Circle: ဒၞာဲ ဂဇအ် မနွံ လတူ ထပ် လပါ် သၠုင်။ ဍေဟ် ဖန်ကဵု လညာတ် ညာတ် မတ် နူ လတူ ရ။
• Boxes: ခဒမ် ဂဇအ် ဍောတ်ဍောတ် (Private seating) မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗဒင် ၜါ လပါ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် မၞိဟ် အထူး (VIPs) ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ရ။

ပ္ဍဲ ရုင်ဇာတ် ခေတ်တၟိ တအ် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု တအ် သီု ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု သၞောဝ် ဂီုကၠီု၊ ဓါတ်ကျာ (Air conditioning) ကေုာံ ဒၞာဲ သွက် မၞိဟ် ဇိုင်တဲ ဟွံခိုင် တအ် (Accessibility) ရ။

၇။ အခန် လက္ကရဴစင် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Backstage and Stage Machinery)

အခန် လက္ကရဴစင် (Backstage) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ "ကောန်စက်" မဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ထ္ၜးပျး ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။

• Fly System (သၞောတ် ယန်): သၞောတ် ဇုက် ကေုာံ စက် ယန် မနွံ လတူ စင် သွက်ဂွံ ယာ ဓရေင် ဖျေဟ် ဗီုရုပ် ဒကုတ် (Scenery)၊ လျး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်လှေ်။
• Dressing Rooms (ခဒမ် ပြင်ဆင်): ခဒမ် သွက် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ စုတ် ကျာ်သြဳ (Makeup) ကေုာံ သၠာဲ ကယျိုင်။
• Green Room (ခဒမ် သာ်ၚေက်): ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ ဇူဒီု ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် စင်။ (ယၟု ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံ မလေပ် လံက် လဝ် အသာ် သာ်ၚေက် သွက်ဂွံ ၜိုဟ် မတ်)။
• Scene Shop: ခဒမ် ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကေုာံ လေပ် ကပေါတ် ဗီုရုပ် လက္ကရဴ စင် (Props and sets)။

၈။ လျး ကေုာံ ရမ္သာင် (Lighting and Acoustics)

ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဇာတ် ခေတ်တၟိ၊ ပရေင် ထိင်ဒဝ် လျး (Lighting) ကေုာံ ရမ္သာင် (Acoustics / Sound design) တအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

• လျး (Lighting): ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ညးတအ် စကာ လျး တ္ၚဲ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ဂၠိုင်) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ် ဖယံင် ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် စကာ စက် လျး ဒဳဂျဳတေဝ် (LED and automated lights) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ စိုတ် (Mood)၊ အခိင်၊ ကေုာံ ပရေင်အာရီု (Focus) လတူ စင် ရ။
• ရမ္သာင် (Sound): ၜိုန်ရ သၞောတ် အာကာသ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပြဇာတ် ဒွက် (Musicals) တအ် ဒး စကာ မိုက်ခရဝ်ဖုန် (Microphones) ကေုာံ စက် ရမ္သာင် ဇၞော် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ရမ္သာင် ကု ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် သီုဖအိုတ် ရ။

၉။ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Cultural and Social Impact)

ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အဆောက်အအုံ ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် အဓိက သွက် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

• ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် (Multicultural Space): ရုင်ဇာတ် ဒှ် ဒၞာဲ ဂကူ နာနာ သာ်၊ လညာတ် နာနာ သာ် မာန် ထ္ၜးပျး ဇာတ်လမ်း ဘဝ ညးတအ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု အခေါင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အကြာ ယေန်သၞာင် တၞဟ်ဟ် ရ။
• ဒ္ၚောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Mirror of Society): ပြဇာတ် မလှေ်ထ္ၜး ပ္ဍဲ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထ္ၜးပျး ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဒဿန ခေတ် ဂှ် ဂှ် ရ။ ရုင်ဇာတ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ရ။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Developments)

ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အာကာသ မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကောံသၟဟ် တုဲ ဒုင်စသိုင် ပေါဲ အနုသုခုမ မဂျိုင် ရ။ နူကဵု ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ခေတ် ဂရိတ် စဵုကဵု စိုပ် ရုင်ဇာတ် ခဒမ် လမ္စံက် ခေတ် လၟုဟ်၊ ဗီုပြင် ရုင်ဇာတ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ မၞိဟ်လှေ် ကဵု မၞိဟ်ဗဵု ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ အာ ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ရုင်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု နည်းပညာ တၟိ တၟိ ရ။ ပရေင်ထ္ၜးပျး မကော်စ Immersive theatre (ပြဇာတ် မပကဵု ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ပါလုပ် လတူ စင်) ကေုာံ နည်းပညာ Virtual Reality (VR) တအ် ဂှ် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗီုပြင် ရုင်ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရောင်။ ဆဂး အာကာသ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical space) မဒှ် ရုင်ဇာတ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• အနုသုခုမ (Arts)
• ပြဇာတ် (Drama/Play)
• သြိုင်ခၞံ (Architecture)
• အာကာသ (Space)