လဟီု
လဟီု (အၚ်္ဂလိက်: Speech / Utterance) ဂှ် ဒှ်နာမ် မကၠုင်နူကြိယာ "ဟီု" တုဲ ရန်တၟအ်ကဵု ဂလာန်မပတိတ်ရမျာင်၊ တင်ရန်တၟအ် မဗစိုပ်အာကဵု ညးမကလင်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဘာသာဗေဒမန် (Mon Linguistics) မ္ဂး "လဟီု" ဝွံ ဒှ်အဝဲကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဆက်စပ်အာရီုစိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဗေဒ (Etymological Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုနိဿဲ နူအဘိဓာန် နာဲသက်လောန် ကေုာံ H.L. Shorto ဂှ် ပိုဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂွံမ္ဂး:
- တမ်ဝေါဟာရ: "လဟီု" ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုနဲကဲ (Infixation) နူကြိယာ "ဟီု" (To speak)။
- ဗီုပြင် (Morphology): ဟီု (h-ī-m) + [-l-] → လဟီု (l-h-ī-m)။ အတိုင် H.L. Shorto (OM: lihīm/lhum) မ္ဂး မအက္ခရ် [-l-] ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ကြိယာ ညံင်ဂွံဒှ် နာမ် (Nominalization) ရ။
- အဓိပ္ပာယ် (Semantics): နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် "ဂလာန်မဟီုပတိတ်" (Words spoken)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၅ ကဏ္ဍ (Multidisciplinary Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ ကဏ္ဍယေန်သၞာင် (Cultural)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် "လဟီု" ဂှ် ဒှ်မေက်မှောက် သိက္ခာမၞိဟ်မွဲ။ အတိုင်အခိုက်ကၞာမ္ဂး "လဟီုဒးနွံကဵုဒမံင်"၊ ရန်တၟအ်ကဵု ပွမဟီုဂလာန် မနွံကဵုယေန်သၞာင် ကေုာံ မဝေင်ပါဲကၠေအ် ဂလာန်သကြံင်ရ။ လဟီုမန် နွံကဵုရမျာင် (Registers) ညံင်ရဴ လဟီုခမဳသင် ကေုာံ လဟီုညးဍုင်ကွာန်ရ။
၂။ ကဏ္ဍပရေင်မၞိဟ် (Social)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဟီု ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် (Social connection)။ နာဲသက်လောန် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လဟီုမနွံကဵု ဟေတုဖိုလ်ဂှ် ဗိုင်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။ လဟီုဂှ် ဒှ်သက်သဳ စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ်မွဲရ။
၃။ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲရာဇာဝင်မန် "လဟီုသၟိင်တၠ" ဂှ် ဒှ်အဝဵု (Authority)။ လဟီုမဗိုန်ဗတ်ဂှ် ဒှ်လက္သဏ်သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ ညးမနွံကဵု ပရေင်ပၠုပ်စိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ လဟီုမစှ်ေကဵု သစ္စာဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ်ဍုင်ကွာန်ရ။
၄။ ကဏ္ဍဘာသာ (Religious)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ လဟီုဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု "ဝစီကံ"။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဝေါဟာရ "လဟီုဓရ်" (Dhamma talk) မဒှ်လဟီု မကဵုဖိုလ်တသိုက် သွက်သတ္တအံင်ဂမၠိုင်။ ပွမဝေင်ပါဲ ဝစီဒုစရိုတ် ၄ သာ်ဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် လဟီုမနွံကဵု သုစရိုတ်ရ။
၅။ ကဏ္ဍစိုတ်ဗေဒ (Psychological)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဟီု ဒှ်အရာမထ္ၜးကဵု အသိင်စိုတ် (Mirror of the mind)။ အတိုင်နာဲသက်လောန် မချူလဝ် "ဟိုတ်ဒ္ဓာနူဆာန်၊ ဗြဟာန်ဗွိုက်စိုတ်" ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ လဟီုမခိုဟ် ကၠုင်နူစိုတ်မနွံကဵု မေတ္တာရ။ လဟီုမခိုဟ် ကဵုဇြဟတ်စိုတ်၊ လဟီုမပရံ ပလီုကဵုစိုတ်ဓာတ် ညးမကလင်တအ်ရ။
ဝေါဟာရမဆက်စပ် (Related Terms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| မန် (Shorto/Nai Sac Lun) | ရမျာင်ကၠာဲ | အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပာယ် |
|---|---|---|---|
| လဟီုဂး | Lihīm-Gah | Expression | ပွမဟီုပတိတ် ဗွဲမသိုက်က္ဍး |
| လဟီုပၠ | Lihīm-Plah | Explanation | ဂလာန်မဟီုပသောင်ကလး |
| လဟီုတွဟ် | Lihīm-Twa | Discourse | လဟီုမနွံကဵု ပညာ ကေုာံ ဓရ် |
| လဟီုသုည | Lihīm-Suñña | Frivolous talk | လဟီုမဟွံမွဲကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် |
ရံင်အဏအ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဟီု (ကြိယာ)
- ဝစဳသုစရိုတ်
- နာဲသက်လောန်
- H.L. Shorto
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သက်လောန်၊ နာဲ။ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (A Mon-Burmese Dictionary)။
- Shorto, H.L. A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press.
- Shorto, H.L. Dictionary of Old Mon Inscriptions.