လာင်ချဳ
လာင်ချဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သတ်လာင်ချဳ (အၚ်္ဂလိက်: Lychee ဟွံသေင်မ္ဂး Litchi, ယၟု သိပ္ပံ: Litchi chinensis) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မတိုန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသ ဂမ္တဴဍိုန် (Subtropical) တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတၞံ သာပေန်ဒါသဳ (Sapindaceae) မဒှ် ဂကောံ တၞံ မွဲစွံ ကု တၞံ လံင်ဂါန် (Longan) ကေုာံ ရာမ်ဘူတာန် (Rambutan) ရ။ တမ်မူလ တၞံ ဏအ်ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဒေသ အဂၞဲ ဍုင်ကြုက် (Southeastern China) တုဲ ပ္ဍဲ လၟုဟ် မ္ဂး တဵုလွဳ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အလုံ မွဲ ဒေသ ရးအာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမလှဲလး ရ။[၁]
သတ် လာင်ချဳ ဝွံ နွံကဵု ခၞော် သတီု မနွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴမိတ်၊ တုဲ ပ္ဍဲ ဍေဟ် ဂှ် နွံ ဖျုန် မနွံ အသာ် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင်၊ ကေုာံ ရှ်သာ ဍာတ်ကြီု မောဝ် ဇောတ် ရ။ ဖျုန် ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် စ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ မ ဍေဟ် မနွံ အသာ် လမ္စံက် ကေုာံ ခၞော် ဂှ် ဒှ် ဂျိ သွက်ဂွံ စ ဟွံဂွံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လာင်ချဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ဓါတ်စၞစ၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ နာနာ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Taxonomy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု သိပ္ပံ သွက် လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် Litchi chinensis တုဲ ဍေဟ် ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု လိက် ကွတ် ရုက္ခဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ တၞံ သတ်ဆု ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Lychee" ဟွံသေင်မ္ဂး "Litchi" ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ကြုက် "lìzhī" (荔枝) ရ။
နကဵု လညာတ် ပါ်ခြာ ဂကူ တၞံဆု (Taxonomy) မ္ဂး၊ လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် တၞံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဇာတ် (Genus) Litchi ရ။ ပ္ဍဲ လၟုဟ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ လာင်ချဳ မတၞဟ်ခြာ (Subspecies) ပိ ဂကူ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
- L. chinensis subsp. chinensis: ဒှ် ဂကူ မတဵုလွဳ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် သတ် ဍေဟ် (ကၠုင် နူ ကြုက်)။
- L. chinensis subsp. philippinensis: ဒှ် ဂကူ လာင်ချဳ အရိုင် မတိုန် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပေန် ကေုာံ ပါပူဝါ နယူးဂီနဳ။
- L. chinensis subsp. javensis: တိုန် ပ္ဍဲ တကအ် ဂျာဗာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) မနွံ သတ် ဍောတ်တ်။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Cultural Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်တဵုလွဳ လာင်ချဳ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကြုက် (မပ္တံကဵု တွဵုရး ကွမ်တုံး ကေုာံ တွဵုရး ဖူကျန့်) နူကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီ ပရူ လာင်ချဳ တြေံ အိုတ် ဂှ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၉ ဃော ခေတ် မင်းဆက် ဆုံး (Song Dynasty) ရ။[၂]
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကြုက် တေအ်၊ လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် သတ်ဆု မပြဲပြဲ တုဲ ဒးဂၞပ် အိုတ် သွက် သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂၞကျာ် တအ် ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် မင်းဆက် ထန် (Tang Dynasty)၊ ဂၞကျာ် ယန်ကွေဖေး (Yang Guifei) မဒှ် မၞိဟ် မဆာန် အိုတ် သွက် သၟိင် ဇြွမ်ဇုံး (Emperor Xuanzong) ဂှ် ဒးစိုတ် လာင်ချဳ ဗွဲမလောန် တုဲ သၟိင် ဖန်ဇန် ညံင် ကလုတ် တအ် ဂွံ ဍိုက် ချေတ် ပလံင် ဗစိုပ် လာင်ချဳ ဂျိုင်ဂျိုင် နူကဵု တွဵုရး သၠုင်ကျာ ညံင်ဂွံ စိုပ် ဍုင်ဇၞော် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
၃။ လဒက်ပတန် ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ တၞံ (Botanical Description)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် တၞံဆု မတိုန် လၟိုန် (Evergreen tree) မနွံ သမၠုင် အကြာ ၁၀ စဵုကဵု ၂၈ မဳတာ (၃၃ ကဵု ၉၂ ပေ) မာန် ရ။
- တၞး (Leaves): နွံ ဗီုပြင် ဂၠိင်ဂၠိင် ကေုာံ ထၜိုဟ် (Pinnate)၊ မနွံ တၞး ဍောတ်တ် အကြာ ၄ ကဵု ၈ တၞး ပ္ဍဲ မွဲ တၞး ဇၞော်။ တၞး တအ်ဂှ် လပါ် လတူ နွံ အသာ် သၚေက် ဇြိုဟ် တုဲ လပါ် သၟဝ် နွံ အသာ် သၚေက် ဖျာ်ဖျာ်။
- ပ္ကဴ (Flowers): ပ္ကဴ လာင်ချဳ တအ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ပ္ကဴ စုင် (Panicles) နူကဵု ကၞာင် တုဲ ပ္ကဴ ဍောတ်ဍောတ် တအ် နွံ အသာ် သၚေက်-မိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် ဗု။ တၞံ လာင်ချဳ မွဲ နွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကေုာံ ပ္ကဴ ကၟက် သီု ၜါ။
- သတ် (Fruits): သတ် လာင်ချဳ ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထၜိုဟ်၊ ဇမၞော် ၃-၅ သေန်တဳမဳတာ။ ခၞော် ဍေဟ် မနွံ အသာ် ဗကေတ် ဂှ် ကောံ ဒၟံင် နကဵု ဇလ ဍောတ်ဍောတ် ရ။ အခိင် ကာလ ဍုဟ် မ္ဂး ဖျုန် ဍေဟ် (Aril) မနွံ အသာ် ဗု ဇွောတ် ဂှ် ဍာတ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ဂၠိုင် ရ။
၄။ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Climate and Cultivation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံ လာင်ချဳ ဂှ် ဒးစိုတ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴဍိုန် (Subtropical) မနွံကဵု ဥတု ကညင် မဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Warm and humid summer)၊ ကေုာံ ဥတု မုဟ်ကျာ မဂံက် ကေုာံ ကှ် (Cool and dry winter) သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ပ္ကဴ ဂွံ ကဴ ခိုဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဒစးဒုင် ဓါတ် ဂံက်လောန် (Frost) ရ။[၃]
- ပရေင်တဵုလွဳ: ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပတိုန် တၞံ နကဵု နဲကဲ သက် တၞး (Air layering / Marcotting) ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် ကၞာင် (Grafting) သွက်ဂွံ ညံင် တၞံ ဂွံ သတ် ပြဟ် (အကြာ ၃ ကဵု ၅ သၞာံ)။ ယဝ်ရ တဵု နကဵု မ မ္ဂး၊ မာန် ကေတ် အခိင် စဵုကဵု ၁၀ သၞာံ ပြင် သွက်ဂွံ စ သတ် ရ။
- တိ (Soil): ဒးစိုတ် တိ မနွံကဵု ဓါတ် ဟုမ်း (Humus) ဂၠိုင် ကေုာံ တိ မဍာ် ဇွောဝ် ခိုဟ် (Well-drained soil)။ ဓါတ် pH လဒေါဝ် ၅.၀ စဵုကဵု ၅.၅ ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။
၅။ ဂကူ လာင်ချဳ ဂမၠိုင် (Cultivars and Varieties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဂကူ လာင်ချဳ မတဵုလွဳ လဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဂကူ အဓိက တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု -
- နောမေထီ (No Mai Tsze / Glutinous Rice): ဒှ် ဂကူ မဒးဂၞပ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ဖျုန် သတီု၊ မ ဍောတ်၊ ရှ် ဍာတ် ဗွဲမလောန်။
- ဖေဇဳဇြူ (Fay Zee Siu / Smiling Orchid): သတ် ဇၞော် တုဲ မာန် ဍုဟ် ပြဟ်။ အရံင် ခၞော် နွံ သၚေက် ကဵု ဗကေတ် နှဴ။
- ဘရူစတာ (Brewster): ဂကူ မပြာကတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် (Florida)၊ သတ် ဇၞော် ကေုာံ နွံ ဍာ် ဂၠိုင်၊ ဆဂး မ လေဝ် ဇၞော်။
- မောရဳသျာတ် (Mauritius): ဒှ် ဂကူ မတဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ အာဖရိက ကေုာံ အမေရိကာန်။ ဍေဟ် မာန် ဥတု ဂံက် ညိည။
- ကြုံဟုန် (Kwai May Pink): ဂကူ လာင်ချဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ထာဲလာန် ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ။
၆။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် (Pests and Diseases)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်တဵုလွဳ လာင်ချဳ ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ စၟစၟောန် ကေုာံ ယဲ နာနာ သာ် ရ။
- စၟ ကဝေက် တၞး (Lychee Erinose Mite): ဒှ် စၟ ဍောတ်တ် မစ စၞာံ တၞး ကေုာံ ပကဵု ညံင် တၞး တအ် ဂွံ လီုလာ် နကဵု ဗီုပြင် ကဝေက် မနွံ အသာ် ပ္ကဴမိတ် လတူ တၞး။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် တၞံ လာင်ချဳ ရ။
- စၟ ဖံက် သတ် (Fruit Borers): ကောန် စၟ မလုပ် စ ပ္ဍဲ ဖျုန် လာင်ချဳ ကာလ ဍေဟ် ကြပ် ဍုဟ်။
- ယဲ အာန်ထရက်နဝ်သ် (Anthracnose): ဒှ် ယဲ မှို (Fungus) မပကဵု ညံင် သတ် ကေုာံ တၞး ဂွံ နွံ ဒြီု လမ္စံက် တုဲ ပလီု သတ် မာန် ရ။
- တုဲပၠန် ဂစေမ် (Birds) ကေုာံ ကဝ (Bats) တအ် လေဝ် မလေပ် ကၠုင် စ သတ် ဍေဟ် အခိင် ဍုဟ် ရ။
၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် (Production and Economic Value)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် မပတိတ် လာင်ချဳ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် ရ။ လက္ကရဴ ကြုက် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အိန္ဒိယ (India) မပတိတ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ ဗီဟာ (Bihar)။ တုဲမ္ဂး ဍုင် မပ္တံကဵု ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam)၊ ထာဲလာန် (Thailand)၊ ဍုင်သၠုင်ကျာ အာဖရိက (South Africa) ကေုာံ မာဒါဂါတ်သကာ (Madagascar) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လာင်ချဳ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။[၄]
လာင်ချဳ ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သွံ နဒဒှ် သတ်ဆု ဂျိုင်ဂျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ်ဆု မစုတ် ပ္ဍဲ ဗုတ် (Canned fruit) ရ။ ဍုင်မာဒါဂါတ်သကာ ကေုာံ သၠုင်ကျာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပလံင် ပတိတ် လာင်ချဳ စိုပ် ဍုင် ဥရောပ အခိင် တ္ၚဲ ခရေတ်သမာတ် (Christmas) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
၈။ ဓါတ် ကေုာံ ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutritional Value and Health)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် သတ်ဆု မနွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံကဵု ဓါတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ (Antioxidants) ခိုဟ်ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
| ဓါတ် (Nutrient) | လၟိဟ် (Amount) | % ဍာ်ဒကေဝ် မဒးစ (Daily Value) |
|---|---|---|
| ဒြဟတ် (Calories) | ၆၆ kcal | ၃% |
| ဍာ် (Water) | ၈၂ ဂရာမ် | - |
| ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) | ၁၆.၅ ဂရာမ် | ၅% |
| သဂြာ (Sugars) | ၁၅.၂ ဂရာမ် | - |
| ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) | ၇၁.၅ မဳလဳဂရာမ် | ၈၆% |
| ကော့ပါ (Copper) | ၀.၁၅ မဳလဳဂရာမ် | ၇% |
| ပိုဝ်တက်သဳယောမ် (Potassium) | ၁၇၁ မဳလဳဂရာမ် | ၄% |
ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် -
- စဵုဒၞာ ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ်: ဓါတ် Epicatechin ကေုာံ Rutin မနွံ ပ္ဍဲ လာင်ချဳ ဂှ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ သဲလ် (Cells) နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ဖအောန် လဟိုင် ယဲ ဆီ သၠုင်။
- ပရေင်ထတ်ယုက် စၞာံ: ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ ဇၞော် ဂှ် ရီုဗင် ပတိတ် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ညံင် စၞာံ ဂွံ ကျေဝ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကလေက်။
၉။ အန္တရာယ် ဂျိ ကေုာံ ယဲ (Toxicity and Outbreaks)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ လာင်ချဳ ဒှ် သတ်ဆု ဍာတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သတ် လာင်ချဳ မဟွံဍုဟ် (Unripe lychee) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အန္တရာယ် မတွဟ်ဂး Hypoglycin A ကေုာံ MCPG (Methylenecyclopropylglycine) ရ။[၅]
ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗီဟာ (အိန္ဒိယ) ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယဲ က္ဍဟ် ဂိ (Encephalopathy) လက္ကရဴ နူကဵု ညးတအ် စ လာင်ချဳ မဟွံဍုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗုင် အေင် ဒၟံင် ရ။ ဓါတ် တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ (Blood sugar) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် (Hypoglycemia) တုဲ ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဒတုံ လီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ကဵု သတိ ညံင် ဟွံဂွံ စ လာင်ချဳ ကာလ ဗုင် အေင် ကေုာံ လ္ပ စ လာင်ချဳ ဂစေင် (ဟွံဍုဟ်) ညိ။
၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ (Culinary Uses)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ် လာင်ချဳ ဝွံ စ နဒဒှ် သတ်ဆု ဂျိုင်ဂျိုင် (Fresh fruit) ဂှ် ဒှ် အခိုက် မဒးဂၞပ် အိုတ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် တအ်ဝွံ လွပ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက် စၞစ ဂၠးတိ လေဝ် နွံ ရ -
- သတ် လာင်ချဳ စုတ် ဗုတ် (Canned Lychee): မပလှ် လဝ် ခၞော် ကေုာံ မ တုဲ စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် သဂြာ (Syrup) သွက်ဂွံ စွံ လအ်လ။
- စၞ ဍာတ် ကေုာံ အာက်သကရေမ် (Desserts and Ice Cream): ရှ်သာ လာင်ချဳ ဝွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍာ်တှ် လဟဵု တုဲ စကာ ပ္ဍဲ အာက်သကရေမ်၊ ဂျေလဳ (Jelly) ကေုာံ ပူဒေန်။
- ဍာ် ယာမ (Beverages): ဍာ် လာင်ချဳ (Lychee juice) ကေုာံ လက်ဖက် ဗဝ်ပူ (Bubble tea) မစုတ် လဝ် ဍာ် လာင်ချဳ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ်ဂှ် စကာ ဍာ် လာင်ချဳ သွက်ဂွံ ဖျောဝ် ဍာ် အရက် ကော့တေဝ် (Lychee Martini cocktail) ကီု ရ။
- လာင်ချဳ ကှ် (Dried Lychee): ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်၊ ညးတအ် စဲ လာင်ချဳ ညံင် ဂွံ ကှ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကၠုင် ရှ်သာ မတုပ် ညံင် သတ် ဗျသတ် (Raisin) ဆက် စ နဒဒှ် စၞ ကွာဲ မာန် ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Morton, J. F. (1987). "Lychee", Fruits of Warm Climates. Purdue University, 249-259။
- ↑ Menzel, C. M. (2005). Litchi and Longan: Botany, Production and Uses. CABI Publishing, 26-30။
- ↑ Zeven, A. C. (1982). Dictionary of Cultivated Plants and Their Regions of Diversity. Pudoc, 150-151။
- ↑ FAOSTAT: Crop Production Data. Food and Agriculture Organization of the United Nations (2020).
- ↑ Spencer, P. S. (2017). "The enigma of litchi toxicity: an emerging health concern in southern Asia". The Lancet Global Health 5 (4): e383-e384.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- လံင်ဂါန် (Longan)
- ရာမ်ဘူတာန် (Rambutan)
- ဂကောံတၞံ သာပေန်ဒါသဳ (Sapindaceae)
- သတ်ဆု ဒေသ ဂမ္တဴ (Tropical fruits)