လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (အင်္ဂလိက်: Preprint) ဟီုဂှ် ဒှ် မူကြမ်း လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင်သိပ္ပံ မွဲ မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗါ (Servers) မပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်လညာတ် မာန်ရ။ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် အရာကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ပြဟ်ပြဟ် သက္ကုလဇုဲလဇရ။
| သင်္ကေတ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) မွဲရ။ | |
| ပွံက် အဓိပ္ပါယ် | မူကြမ်း လိက်သုတေသန မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ် (Peer review) ဏီ။ |
|---|---|
| တင်ရန်တၟအ် အဓိက | ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု ပြဟ်ပြဟ်၊ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် နူညးတၞဟ်။ |
| ဒၞာဲမစွံပတန် | သာဗါ ပလက်ဖံင် (ဥပမာ - arXiv, bioRxiv, medRxiv) |
| င္ၚုဟ်မး | ဗွဲမဂၠိုင် မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် (Free of charge) သွက် ညးချူ ကေုာံ ညးဗှ်။ |
| ပရေင်စၟဳစၟတ် | နွံဆ ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Basic screening) ညိညဟေင်။ |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ အခိုက်တြေံမ္ဂး၊ လိက်သုတေသနမွဲ ညံင်ဂွံ တိတ်မာန်ဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင် Peer review တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ အခိင်လဇုဲလဇဏအ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဇရေင် သာဗါ (Preprint server) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်ဟေင် ညးတအ် ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ ဒုင် စၟဳစၟတ်ကီုရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံတအ် ဂွံစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြဟ်ရ[၁]။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Information Exchange Groups (IEGs) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု National Institutes of Health (NIH) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးလဝ်ရ။ အပြံင်အလှာဲ အဓိက ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ကာလ အစာရူပဗေဒ Paul Ginsparg ခၞံဗဒှ် arXiv မဒှ် သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် သွက် ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် bioRxiv မဒှ် သာဗါ သွက် ဇဳဝဗေဒ တိတ်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် medRxiv သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မံက်ဂကတ်ကၠုင်ရ[၂]။
၃။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Process and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင်ကမၠောန် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ-
၁။ ပွမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ်: အစာသုတေသနတအ် ချူ လိက်ပရေင် ညံင်ရဴ မပတိုန် ဂျာနေဝ်ကီုရ။
၂။ ပွမပတိုန် (Upload): ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် သာဗါ မကိတ်ညဳ ကုဘာသာရပ်ဇကု။
၃။ ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Screening): ကမ္မတဳ သာဗါတအ် စၟဳစၟတ်ရံင် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကေုာံ အန္တရာယ် သာမညတအ်ရ (ဏအ်ဂှ် Peer review ဟွံသေင်)။
၄။ ပွမပ္တိတ် (Posting): အပ္ဍဲ ၂၄-၄၈ နာဍဳ၊ လိက်ဂှ် တိတ်ကၠုင်တုဲ ကလိဂွံ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ DOI ရ။
၅။ ပွမကလေင်စၟဳစၟတ် (Versioning): ညးချူလိက်တအ် ကလေင်ပလေဝ် (Update) လိက်ဍေဟ်တအ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်တုဲ မာန်ရ[၃]။
၄။ တၞဟ်ခြာ ကု ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Differences from Peer Review)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| လက္ခဏာ | လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) | ဂျာနေဝ် မဒုင်လဝ် Peer Review |
|---|---|---|
| အခိင် (Time) | ပြဟ်လောန် (အပ္ဍဲ မွဲၜါတ္ၚဲ မာန်) | လအ် (ဂိတု ကဵု သၞာံ ဒးကေတ်) |
| ပရေင်စၟဳစၟတ် (Review) | စၟဳစၟတ် သဇိုင် ညိညဟေင် (No formal peer review) | စၟဳစၟတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နကဵု တၠပညာ |
| င္ၚုဟ်မး (Cost) | မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် သွက်ညးချူ ကဵု ညးဗှ် | ညးဗှ် ဒးရာန် (Subscription) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးချူ ဒးကဵုသြန် (APC) |
| အခေါင်ဗၠးဝး (Access) | ပံက်လဒိုဟ် အလုံအိုတ်သီု (100% Open Access) | ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Open Access ကဵု Paywall) |
| ယုံကြည်မှု (Trust) | ဒးစွံ သတိ (ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်ဏီ) | ပတှ်ေစမာန် ဂၠိုင် (ဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ) |
၅။ ဖိုလ်ခိုဟ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Benefits and Advantages)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ကဵုဖိုလ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ပရေင်ပြဟ် (Speed): တင်ဂၠာဲဆဵုတၟိတအ် စိုပ်ညးလောက ပြဟ်ပြဟ်။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ အခေါင် (Establishing Priority): ညးချူလိက်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင် "အဲ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ" နကဵု လိက်ဏအ်မာန် (ဟွံဒးဖေက် ညးတၞဟ် ဂၠာဲဆဵု ကၠာ အခိင်ဒးမင် ဂျာနေဝ်)။
- ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် (Early Feedback): ညးတၞဟ် ဗှ်တုဲ ကဵုကသပ်မာန်တုဲ၊ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ညံင်ဂွံခိုဟ်တိုန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပတိုန် ဂျာနေဝ် မာန်ရ။
- အခေါင်ဗၠးဝး (Visibility): မၞိဟ်ဗှ်ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်နိဿဲ (Citations) လေဝ် သၠုင်တိုန်မာန်ရ[၄]။
၆။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Concerns)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Lack of Quality Control) ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ၊ လိက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဒေတာ မဟွံဍာံပြ မာန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ယဲကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရိုင် (Media) တအ် ကေတ်တုဲ လလောင်တြး ဗၠေတ်ဗၠေတ်တုဲ ဒှ်အန္တရာယ် ကုညးဍုင်ကွာန် မာန်ရ[၅]။
၇။ ပလက်ဖံင် အဓိကဂမၠိုင် (Major Preprint Platforms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလက်ဖံင် သာဗါ မပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် အဓိကတအ်ဂှ် -
- arXiv: မွဲမပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်၊ စွံအာရီု လ္တူ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ။
- bioRxiv: သွက် ဇဳဝဗေဒ (Biology)။
- medRxiv: သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicine)။
- SSRN / SocArXiv: သွက် ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences)။
- ChemRxiv: သွက် ဓါတုဗေဒ (Chemistry)[၆]။
၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Disciplinary Differences)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဒုင်တဲ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ မ္ဂး ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လောက ဂဥုဲ (Medical sciences) မ္ဂး ညးတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမလောန်ရ၊ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး တင်ဂၠာဲဆဵု မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲအရာ လွဳယဲမ္ဂး အန္တရာယ် နွံမာန်ရ[၇]။ လၟုဟ်မ္ဂး ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) တအ်လေဝ် စဒုင်တဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။
၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ မူဝါဒ (Ethics and Policies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကေုာံ အခေါင်ဗၠးဝး ပ္ဍဲ YouTube
သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် တအ် နွံကဵု သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးပစၟတ်သမ္တီ (Declare) ဒဒှ်ရ ဒေတာဍေဟ်တအ်ဂှ် ဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest) ကေုာံ ဂွံလဝ် အခေါင် နူ ကမ္မတဳ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics Committee) သွက် သုတေသန မဆေင်ကဵု မၞိဟ် ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ထေင်ကေတ် ဒှ်အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ်ယောင်ဒၟံင်မ္ဂး၊ ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး သာဗါတအ် နွံအခေါင် နုက်ပတိတ် (Withdraw) ဍေဟ် မာန်ရ[၈]။
၁၀။ အနာဂတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Future of Preprints)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints) ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် မပံင်စပ် (Integrated system) မွဲ မာန်ရ။ ဥပမာ လၟုဟ်မ္ဂး နွံကဵု "Overlay journals" မဒှ် ဂျာနေဝ် မဟွံပ္တိတ် လိက်တၟိ ဆဂး ကလေင်ကေတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် နူ arXiv တုဲ သ္ပကဵု Peer review ကေုာံ ကဵု စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု အရီုအဗင် AI တအ်ဂှ် ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် လ္တူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ် ပြဟ်တိုန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်တုဲ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာဂှ် ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) ကေုာံ ပံက်လဒိုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ရ[၉]။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Berg, J. M. (2016). "Preprints for the life sciences". Science 352 (6288): 899–901. doi:.
- ↑ Cobb, M. (2017). "The prehistory of biology preprints: A forgotten experiment from the 1960s". PLOS Biology 15 (11): e2003995. doi:.
- ↑ Sever, R. (2019). "bioRxiv: the preprint server for biology". bioRxiv. doi:.
- ↑ Fraser, N. (2020). "The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research and their impact on the science communication landscape". PLOS Biology 19 (4): e3000959. doi:.
- ↑ Kwon, D. (2020). "How swamped preprint servers are blocking bad coronavirus research". Nature 581 (7807): 130–131. doi:.
- ↑ Penfold, N. (2020). "Technical and social issues influencing the adoption of preprints in the life sciences". PLOS Genetics 16 (4): e1008565. doi:.
- ↑ O'Shea, J. (2020). "Preprints in Medicine: Are they safe?". The Lancet 396 (10255): 876. doi:.
- ↑ COPE discussion document on Preprints. Committee on Publication Ethics.
- ↑ Kaiser, J. (2017). "The preprint dilemma". Science 357 (6358): 1344–1349. doi:.