လိက်ခတ်

လိက်ခတ် ကေုာံ လိက်တၟအ်
	Epigraphy / Inscriptions
ပရူပရာ သဇိုင်
သဘဴဓရ် အဓိက	ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ်တမၠာ (Paleography); ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ် (Evolution of literature); ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင် (Historical documentation)
ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင်	ဝင်မန် (Mon History); ပညာမနုဿ ဒဳဂျဳတဴ (Digital Humanities); အဘိဓာန် ကေုာံ ဝေါဟာရပညာ (Lexicography)
ဘာသာ မဆက်စပ်	မနုဿဗေဒ (Anthropology); ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology); ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)

လိက်ခတ် (အၚ်္ဂလိက်: Epigraphy ဟွံသေင်မ္ဂး Inscriptions) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ ချူဇန် လိက် နကဵု ပွမခတ်၊ ခြစ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇက် ပ္ဍဲလတူ ကပေါတ် မတီုကြံင် မပ္တံကဵု တၟအ်၊ သတ္တု၊ တိက္ဍိုဟ် ကေုာံ သၠရိုတ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကူမန် ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ လိက်ခတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် (Historical evidence) အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ အဆက်ဆက် ရ။

ဗီုပြင် ကေုာံ ကိရိယာ မသုင်စောဲလဝ်ဂမၠိုင် (Types and Materials)

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ်တမၠာ၊ တၠပညာတအ် သုင်စောဲလဝ် မဳဒဳယာ (Media) နာနာသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ခတ် ရ -

လိက်တၟအ် (Stone Inscriptions): ဒှ် လိက် မခတ်လဝ် လတူ တိုင်တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရီုထီု ရ။ ဍေဟ်ဝွံ တန်တဴ လအ်လ အိုတ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ချူစၟတ်သမ္တီ ဝင် သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်သာသနာ ရ။
လိက်တိက္ဍိုဟ် ကေုာံ ပရန် (Terracotta and Votive Tablets): ဒှ် လိက် မခတ်လဝ် ပ္ဍဲလတူ ရုပ်ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိက္ဍိုဟ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် လိက် ဂါထာ ပါဠိ ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု ညးမကဵုဒါန် ရ။
လိက်သတ္တု (Metal Inscriptions): လိက် မခတ်လဝ် လတူ ခရိုင် ဗရိုတ် (Bronze)၊ သြန်၊ ကေုာံ ထဝ် (Gold plates) ရ။
လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf Manuscripts): သုင်စောဲ ကၞေဟ်ပသဲ (Stylus) တုဲ ခတ် ချူလဝ် လတူ သၠရိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဇာတ်နိပါတ်တအ်ဂှ် သုင်စောဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

လိက်ခတ်မန် ပ္ဍဲ ခေတ်ဝင် အဆက်ဆက် (Mon Inscriptions across Historical Periods)

လိက်ခတ် ဂကူမန် ဝွံ ပြးဇးဒၟံင် အလုံမွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တုဲ၊ ပါ်ခြာ လ္ၚတ်ကေတ် အတိုင် ခေတ်ဝင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် မာန် ရ -

၁။ ခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati Period)

လိက်ခတ်မန် အခိင်တမၠာအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ လၟုဟ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ခရိုင် နခန်ပထမ် (Nakhon Pathom)၊ သရပူရဳ (Saraburi)၊ ကေုာံ လပ်ပူရဳ (Lopburi) တအ် ရ။ လိက်ခတ် ပ္ဍဲ ခေတ်ဏအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် အက္ခရ် ပလ္လဝ နူ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ၊ ဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ မဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဏအ် နူကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။

၂။ ခေတ်ဟရိဘုဉ္ဇယျ (Hariphunchai Period)

ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်သေံ လၟုဟ် (ခရိုင် လာမ်ဖောန် - Lamphun) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ခတ် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် ပ္ဍဲ ၁၁-၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လိက်တအ်ဏအ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Societal structure) ကေုာံ ဗီုပြင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ရ။

၃။ ခေတ်ဗုကာံ (Bagan Period)

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်၊ သၟိင် ကျာန်စစ်သား (King Kyansittha) မချူလဝ် လိက်ခတ် သၠပတ်မန် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) တအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် ကဆံင် လိက်မန် စိုပ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ရ။

၄။ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Period)

လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ (Kalyani Inscriptions) မချူခတ်လဝ် နကဵု သၟိင်ဓမ္မစေတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ ဂှ် ဒှ် လိက်ခတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဝင် ဂကူမန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

အဆက်အစပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ် (Sociological Connections)

နူကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ လိက်ခတ်တအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ဌာန်ကောံမၞိဟ် ရ -

လဒက်ပ္တန် အဝဵုအာဏာ (State Legitimacy): သၟိင်တၠတအ် သုင်စောဲ လိက်ခတ် သွက်ဂွံ လလောင်တြး အဝဵုအာဏာ၊ ပရေင်အံင်ဇၞး ပၞာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်တဲ ရ။
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကဆံင်စံင်ၜတ် (Language Standardization): ပွမချူခတ် လိက် ပ္ဍဲ လတူ တၟအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကဆံင်စံင်ၜတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ အဘိဓာန် အလဵုအလဵု (Institutionalizing language) တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသနာနာ ဂွံ သုင်စောဲ လိက် မွဲဗီုဓဝ် ရ။

ပညာမနုဿ ဒဳဂျဳတဴ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Digital Humanities and Archiving)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသနတအ် ဖန်ဇန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ခတ် တမၠာတအ်ဏအ် နကဵု နဲကဲ ပညာမနုဿ ဒဳဂျဳတဴ (Digital Humanities) ရ။ ပွမကၠောန် အာခိုက် (Digital Archiving)၊ ပွမစုတ် တင်ဂၞင် မေတာ (Metadata tagging)၊ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠာဲ ဝေါဟာရ ပ္ဍဲကဵု အေန်တာနက် ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် လညာတ် ယေန်သၞာင် ဒေသတအ် ဂွံ တန်တဴအာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ ဂၠးကဝ် မာန် ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဝေါဟာရပညာ (Lexicography) မန် ခေတ်တၟိ ရ။

ဆက်ဗှ်ညိ

နိဿဲ

Bauer, C. (1991). Notes on Mon Epigraphy. Journal of the Siam Society.
Guillon, E. (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. Siam Society.