လိက်ဒမၠုက်
လိက်ဒမၠုက် (အၚ်္ဂလိက်: Cryptogram) ဝွံ ဒှ် လိက်၊ ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မချူပကောံလဝ် နကဵု နဲကဲ ပၞုက်ဒမၠုက် (Cipher / Secret code) သွက် ဟွံဂွံကဵု ညးတၞဟ် တီ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗှ်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ရ။[၁]
မအရေဝ်ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူကဵု "လိက်" ကေုာံ "ဒမၠုက်" (ပွမပၞုက်လဝ်) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လိက်ဒမၠုက်တအ်ဂှ် စကာ နဲကဲ ပြံင်သၠာဲ အက္ခရ်၊ စၞးအက္ခရ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ပၞုက်လဝ် မအရေဝ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
သဘဴဓရ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် လိက်ဒမၠုက် မွဲမ္ဂး ပါလုပ် ကဵု သဘဴဓရ် အဓိက (၃) သာ် ရ-
- ပွမပၞုက် (Encryption): ပွမပြံင်သၠာဲ လိက်ဓမ္မတာ (Plaintext) ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ လိက်ဒမၠုက် (Ciphertext) နကဵု နဲကဲ မွဲမွဲ။
- ကောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသပ် (Key / Cipher): နဲကဲ၊ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာ အဓိက သွက်ဂွံ ပၞုက် ကေုာံ ကလေင်သောင်က္ၜး လိက်ဂှ်။
- ပွမသောင်က္ၜး (Decryption): ညးမကလိဂွံ လိက်ဂှ် စကာ ကောတ်/ကသပ် (Key) တုဲ ကလေင် ပြံင်သၠာဲ လိက်ဒမၠုက် ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လိက်ဓမ္မတာ ညံင်ဂွံ ဗှ်ကၠိုဟ်။
လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ဒမၠုက် တအ်ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲနာနာ သာ် ရ-
- ပ္ဍဲ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ သပိုင်: နူခေတ် ဂျူလဳယက် သဳသာ (Julius Caesar) တေအ် ရ စကာကၠုင်လဝ် လိက်ဒမၠုက် သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင်ပၞာန် ညံင် သတြု တအ် ဟွံဂွံတီ။
- ပ္ဍဲ ပရေင်ဂီုကၠီု နဲပညာ (Cryptography): ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်မ္ဂး မအရေဝ်ပၞုက် (Passwords)၊ ပရေင်သောင်က္ၜး သြန် လတူ အေန်တာနေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲ အေပ် (ဥပမာ - WhatsApp, Telegram) တအ်ဂှ် စကာမံင် နဲပညာ ပၞုက် လိက်ဒမၠုက် (End-to-end encryption) သီုဖအိုတ် ရ။
- ပ္ဍဲ ဂိမ်း ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်: လိက်ဒမၠုက် ဂှ် နဒဒှ် ဂိမ်းပဟေဠိ မွဲလေဝ် မၞိဟ်တအ် ဒးစိုတ် ဝိုင်ဝက် တုဲ လ္ၚတ်ကၠောန်မံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရိုင် တအ် နွံရ။