လိက်ပတ် ကရင်
| လိက်ပတ် ကရေင် | |
|---|---|
| Karen Scripts and Literature | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Ethnic Identity) အခိုက်ဟီုစၟတ် (Oral Tradition) အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Language and Power) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | အရေဝ်ဘာသာဗေဒ (Linguistics) ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | ဝင် ဍုင်ဗၟာ (History of Myanmar) မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) |
လိက်ပတ် ကရေင် (အၚ်္ဂလိက်: Karen Scripts and Literature) ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အက္ခရ် ကေုာံ လိက်လင်္ကာ မဆေင်စပ် ကု အရေဝ်ဘာသာ ဂကူကရေင် နာနာ တအ် ရ။
နူကဵု လညာတ် မနုဿဗေဒ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာဗေဒ မ္ဂး၊ လိက်ပတ် ကရေင် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် လိက် မၞုံကဵု မွဲ ဗီုပြင် ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြးဇး ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ဒေသ ပထဝဳဝင် တုဲ၊ ဂကူကရေင် တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လိက်အက္ခရ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သ္ကအ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်စကော (Sgaw)၊ လိက်ပိုး (Pwo)၊ လိက်လေကေ (Leke) ကေုာံ လိက်ခရေတ်ယာန် တအ် ရ။
၁။ အခိုက်ဟီုစၟတ် ကေုာံ ပေါမ် လိက်မၠေအ် (Oral Tradition and the Lost Book Myth)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကၠာဟွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ခတ် ဂှ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် ကရေင် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ "အခိုက်ဟီုစၟတ်" (Oral traditions) ဗွဲမဇၞော် ရ။
- လိက်လင်္ကာ "ထာ" (Hta): ဍေံ ဒှ် ကဗျလင်္ကာ အခိုက်တမၠာ သွက်ဂွံ ဟီုတွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ ခန်လ္ၚတ် ဘဝ ကေုာံ ဝင်မၞိဟ် တမၠာ ရ။
- ပေါမ် လိက်မၠေအ် (Myth of the Lost Book): ဂကူကရေင် တအ် နွံကဵု ပေါမ်အာဂီု မွဲ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ်ထာဝရ ဇိုန်နှင်ကဵုလဝ် လိက်ထဝ် ကု ကောန်ဇၞော် ကရေင် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဝိုတ်ဟိုတ် တုဲ လိက်ဂှ် မၠေအ်ကၠေအ်အာ ရ။ ပေါမ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂကူကရေင် တအ် ဂွံ မျော်လဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာ နူ ရးပလိုတ် တအ် ကလေင် ရေင်တၠုင်ကဵု လိက်ဂှ် ပၠန် ရောၚ်။
၂။ ခေတ် မိရှေန်နရဳ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လိက်ခရေတ်ယာန် (Missionary Era and Christian Scripts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ် မိရှေန်နရဳ (Missionaries) တအ် စိုပ်ကၠုင် တုဲ၊ ဍေံတအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု လိက်ကရေင် ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ ပြာပ် ဓမ္မသတ် ခရေတ်ယာန် ရ။
- လိက် စကောကရေင် (Sgaw Karen Script): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၂ ဂှ် ဒံက်တာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Dr. Jonathan Wade) ဖန်ဗဒှ် လိက်စကောကရေင် နကဵု ပွမသုင်စောဲ ရုပ်အက္ခရ် ဗၟာ ကေုာံ မန် ရ။ လိက်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် လိက် မစိုပ်အာ ကဆံင် စၟတ်သမ္တီ အလုံဂၠးကဝ် မွဲ ရ။
- လိက် ပိုးကရေင် (Pwo Karen Script): ဗွဲကြဴဏအ် ညးတအ် ဆက် ဖန်ဗဒှ် လိက် သွက် ကရေင်ပိုး လပါ်ပလိုတ် နကဵု ဗီုပြင် အက္ခရ် မတုပ် ကု စကောကရေင် ရ။
၃။ လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လိက် ဒေသနာနာ (Buddhist and Alternative Scripts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လိက် နကဵု မိရှေန်နရဳ တအ်ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သာသနာ ခရေတ်ယာန် တုဲ၊ ဂကူကရေင် မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ကလော် တအ်ဂှ် ဍေံတအ် ဖန်ဗဒှ် လိက်တၟေင် ဇကု ကဵု ဇကု ပၠန် ရ။
- လိက် လေကေ (Leke Script): ပ္ဍဲ အကြာ ၁၈၆၀ ဂှ် ဂကောံဘာသာ လေကေ ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရးကရေင် ဖန်ဗဒှ် လိက်အက္ခရ် တၟိ မွဲ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဓမ္မ ညးတအ် ရ။ ဍေံ ဟွံတုပ် ကု အက္ခရ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး မန် ရ။
- လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကရေင်ပိုး (Buddhist Pwo Script): ခမဳသင် ကရေင် မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဖာအီ) တအ် ဖန်ဗဒှ် လိက် ပိုကရေင် နကဵု အက္ခရ် မန် လပါ်တၞောဝ် ရ။ လိက်ဏအ်ဝွံ ဍေံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် အကြာ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကရေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် ရ။
၄။ အဆက်အစပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural and Sociological Perspective)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ လိက်ပတ် ကရေင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သက်သဳ အဓိက မစၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Fluid ethnic identities) ရ။
- အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵု (Language and Power): ပရေင် မၞုံကဵု လိက် အက္ခရ် ဇကု ကဵု ဇကု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကိရိယာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် တးပါဲ ပရေင်စိုပ် သၟဝ် အဝဵု ဂကူဗၟာ (Burmanization) ရ။
- ပြသၞာ ပရေင်ပံင်ကောံ (Challenge of Unity): ဟိုတ်နူကဵု ဍေံ နွံကဵု ဗီုပြင် လိက်ပတ် နာနာ (ခရေတ်ယာန် စကော၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပိုး၊ လေကေ) တုဲ၊ အရာဏအ်ဝွံ ဍေံ ပကဵု ညံင် ပရေင်လဒက်ပ္တန် "မွဲဂကူဓဝ်" သွက် ကောန်ဂကူ ကရေင် ဂွံ ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝင် ဂကူကရေင် (History of Karen People)
- ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (Ethnic Nationalities)
- ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies)
- အရေဝ်ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman Languages of the Himalayas. Australian National University.
- Cheesman, N. (2002). Seeing 'Karen' in the Union of Myanmar. Asian Ethnicity.
- Womack, W. (2005). Literate Networks and the Production of Sgaw and Pwo Karen Writing in Burma, c. 1830–1930. SOAS University of London.