လိက်ဗွဟ်

လိက်ဗွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဗှ်လိက် (အၚ်္ဂလိက်: Reading) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ (Cognitive process) မွဲ မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပံက် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbols) ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် (Letters) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် ကေုာံ လညာတ် နူကဵု ညးမချူ လဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြာပ် ပလံင် လညာတ် ပညာ နူကဵု မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် ရ။ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကောံသၟဟ် လဝ် နူကဵု အာရီု မတ် (Visual)၊ လညာတ် ရမ္သာင် (Phonological) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် (Semantic) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ "လိက်ဗွဟ်" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် မချူ လဝ် လတူ စက္ခော သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital text) ပ္ဍဲကဵု ကွန်ပျူတာ ကေုာံ စက်ဖုန် တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန် ဉာဏ် (Cognitive process)၊ အခိုက်အလိုက် နဲကဲ၊ ကေုာံဖဵုအာစိုပ် လတူ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပူဂိုလ် မွဲ မဗှ် ဒၟံင် လိက်အုပ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဗှ်လိက် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်လဟိင် စိုတ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ဗှ်လိက်" ဟွံသေင်မ္ဂး "လိက်ဗွဟ်" ဝွံ နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၠာဲ (Decode) သင်္ကေတ လိက် မချူ လဝ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အရေဝ် မဟီု (Spoken language) ကေုာံ လညာတ် မကၠိုဟ်ခၠင် မာန် (Comprehension) ရ။

ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကတဵုဒှ် သဘာဝ (Natural instinct) ညံင်ရဴ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး လွဳလွတ် ကေုာံ ကတ်ဗ္တောန် ကေတ် ဍာံဍာံပြပြ ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဆက်စပ် အာ မလိက် ကု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တၟိ (Cultural invention) ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Reading)

ဝင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ချူလိက် ရ။ လိက် ကေုာံ သၞောတ် ချူလိက် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် ၅,၀၀၀ သၞာံ မတုဲ ကၠုင် ရ။

• ခေတ် တမၠာ (Ancient Era): ပရေင်ချူလိက် ပထမအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် သူမေရဳယျာ (Sumeria - လၟုဟ် အဳရက်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃,၂၀၀ ဘဳသဳ (BCE) နကဵု သၞောတ် လိက် ၚာင် (Cuneiform) ကေုာံ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် နကဵု လိက် ရုပ် (Hieroglyphs) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် ဆ ဂကောံ အစာလိက် (Scribes) ကေုာံ သၟိင်တၠ တအ် သၟး ရ။
• ခေတ် အက္ခရ (Alphabet Era): ဂကူ ဖဳနဳရှာန် (Phoenicians) တအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အက္ခရ (Alphabet) မဒုင်သဇိုင် လတူ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁,၂၀၀ ဘဳသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ တိုန် ရ။
• ခေတ် ပုံနှိပ် (Printing Press): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၀၊ ဂျဝ်ဟာန် ဂူတင်ဗတ် (Johannes Gutenberg) ဖန်ဗဒှ် စက် ပ္ဍဵုဗီုလိက် တုဲ၊ လိက်အုပ် တအ် ဂွံ တိတ် လောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်တန် စှ်ေ အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လိက် (Mass literacy) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

၃။ လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Cognitive Process of Reading)

ကာလ ပိုယ် ဗှ်လိက် မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ဖြတ် အာ အဆံင် နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် အဆံင် အဓိက ၃ သာ် -

1. ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ရုပ် (Visual Processing): မတ် ရံင် ညာတ် မလိက် တုဲ ပလံင် ဏာ တင်ဂၞင် ဇရေင် လပါ် လက္ကရဴ က္ဍဟ် (Visual cortex) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗီုပြင် မလိက် (ဥပမာ - 'က' ကဵု 'ခ' ဟွံတုပ်)။
2. ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Phonological Processing): က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ မလိက် မညာတ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရမ္သာင် ပ္ဍဲ စိုတ် (Phonological recoding)။
3. ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် (Semantic Processing): က္ဍဟ် ဆက်စပ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် ဂှ် ကု အဓိပ္ပါယ် မနွံ ပ္ဍဲ သမ္တီ (Memory) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် ဂှ် ရ။

၄။ ဂကူ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ နဲကဲ ဗှ်လိက် (Types of Reading and Methods)

ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗှ်လိက် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ နဲကဲ ဗှ်လိက် လေဝ် ပါ်ခြာ လဝ် နာနာ သာ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ နဲကဲ ပရေင်ဗှ်လိက် အဓိကဂမၠိုင်

နဲကဲ ဗှ်လိက် (Reading Strategy)	ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်	ဥပမာ လွပ်
ဗှ် လျောဝ် (Skimming)	ဗှ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် သ္ၚောပ် (Main idea) အလုံ မွဲ ပိုဒ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ အုပ်။	ဗှ် ပရိုင် ပ္ဍဲ သတင်းစာ သွက်ဂွံ တီ ယၟု ပရိုင် အဓိက။
ဗှ် ဂၠာဲ (Scanning)	ဗှ် လျောဝ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (ဥပမာ ဂၞန်၊ ယၟု)။	ဂၠာဲ ဂၞန် ဖုန်း ပ္ဍဲ စရင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲ ဍုင် ပ္ဍဲ ဇယား။
ဗှ် ဇြိုဟ်နက် (Intensive Reading)	ဗှ် ဇြိုဟ်နက်၊ ဇွိတ်သပိုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ် မလိက်၊ ဇၟာပ် ပိုဒ်။	ဗှ် လိက် ပရေင်ပညာ၊ လိက် ကသုက် သၞောဝ်ဥပဒေ။
ဗှ် လှဲလး (Extensive Reading)	ဗှ် လိက် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ပရေင်လဟိင် စိုတ် (Pleasure) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂွံ လညာတ် အလုံစုံ။	ဗှ် လိက် ဝတ္ထု (Novel) ဟွံသေင်မ္ဂး ပုံအာဂီု။

၅။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Reading Comprehension and Skills)

ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဗှ်လိက် (Reading comprehension) ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဗှ်လိက် ရ။ ယဝ်ရ ဗှ် ရမ္သာင် တိတ် ၜိုန်ရ ဒှ် ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံကၠိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပရေင်ဗှ်လိက် မဍိုက်ပေင် ပုဟ်။

သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် မွဲ ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး နွံပၟိက် ကု -

• ကြိယာ ဝေါဟာရ (Vocabulary): ဒး တီ အဓိပ္ပါယ် မလိက် ဗွဲမဂၠိုင်။
• သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Syntax): ဒး ကၠိုဟ် ဗီုလဵု မလိက် တအ် ဆက်စပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝါကျ။
• လညာတ် သဇိုင် (Background Knowledge): ယဝ်ရ ပိုယ် နွံ လညာတ် သဇိုင် ပရူ ဂှ် မ္ဂး ပိုယ် ကၠိုဟ် ပြဟ် တိုန် ရ (ဥပမာ - ဗှ် လိက် သိပ္ပံ ဒး နွံ သဇိုင် သိပ္ပံ)။

၆။ ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Learning and Child Development)

ပရေင်ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ လေပ် လိက် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ နဲကဲ ဗတောန် အဓိက ၜါ သာ် -

1. နဲကဲ ရမ္သာင် အက္ခရ (Phonics): ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ တီ ရမ္သာင် ဇၟာပ် မလိက် (ဥပမာ 'က' ကဵု 'အာ' ဒှ် 'ကာ') တုဲ ပံင် မလိက် တအ် ဂှ် ရ။
2. နဲကဲ အလုံ မလိက် (Whole Language): ဗတောန် ညံင် ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရုပ် မလိက် အလုံ မွဲ မွဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် နူကဵု အဆက်အစပ် (Context) ရ။

သုတေသန ခေတ်တၟိ (Science of Reading) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ နဲကဲ Phonics ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် သွက် ကောန်ၚာ် စ ဗတောန် လိက် ရ။

၇။ဖဵုအာစိုပ် လတူ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impact on Brain and Health)

ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Brain health) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ရ။

• ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် (Neuroplasticity): ကာလ ပိုယ် ကတ်ဗတောန် ဗှ်လိက်၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ဖန်ဗဒှ် ကွန်ရက် အာရီု (Neural networks) တၟိ မဆက်စပ် ဒၞာဲ ညာတ် ကဵု ဒၞာဲ အရေဝ် ရ။
• ယှောတ်ဖအောန် ဓရ်စံင်တူ (Stress Reduction): ပရေင်ဗှ် လိက် ဝတ္ထု ၜိုတ် ၆ မိနေတ် မာန် ယှောတ်ဖအောန် စိုတ် ထေဲ ကေုာံ ဓရ်စံင်တူ (Stress) စဵုကဵု ၆၈% မာန် ရ။
• စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Dementia Prevention): မၞိဟ် မဗှ် လိက် လၟိုန် တ္ၚဲ တအ် နွံ အခေါင် စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် ကေုာံ ယဲ အယ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ကာလ အာယုက် ဇၞော် မာန် ရ။

၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ယဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Reading Disorders / Dyslexia)

ပူဂိုလ် လ္ၚဵု တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သဇိုင် က္ဍဟ် မကတဵုဒှ် နူ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။

ပြသၞာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒစ်သလက်သဳယျာ (Dyslexia) ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဏအ် ဝွံ က္ဍဟ် ညးတအ် နွံ ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် မလိက် (Letters) ကု ရမ္သာင် (Sounds) ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဉာဏ် (Intelligence) ပုဟ် - မၞိဟ် ဉာဏ် ခိုဟ် လေဝ် မာန် ကတဵုဒှ် Dyslexia မာန် ရ။ သွက် မၞိဟ် တအ် ဏအ်၊ နဲကဲ ဗတောန် အထူး ကေုာံ အခိင် ထပ် ကဵု မ္ဂး ညးတအ် ဗှ် လိက် မာန် လောဲသွာ ကီု ရ။

၉။ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ဗွဟ် (Digital Age and Changes in Reading)

ပ္ဍဲကဵု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု လတူ စက္ခော (Paper) လညာတ် လတူ မျက်နှာပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Screens / E-books) ဗွဲမဇၞော် ရ။

• ဗှ် လတူ စက္ခော vs မျက်နှာပြင်: သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗှ် လတူ စက္ခော ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ဇြိုဟ်နက် (Deep reading) မာန် ဂၠိုင် နူကဵု လတူ မျက်နှာပြင် ရ။ လတူ မျက်နှာပြင် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဗှ် လျောဝ် (Skimming) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ မုက် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
• E-books ကေုာံ Audiobooks: လိက် အဳလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လိက် ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ မာန် သုင်စောဲ ဒၞာဲ လဵု ဟွံရုဲ မာန် ရ။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives)

လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် တواف အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ လညာတ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ လ္ၚတ် တီ ပရူ အတိတ်၊ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် မာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ နည်းပညာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ ဒဒှ် ဍာံ ညာတ် (Virtual Reality - VR) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပိုယ် မဗှ် လိက် မာန် ရ။ ဥပမာ - AI မာန် ကၠာဲ ဘာသာ လိက် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ကု ပိုယ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဓဝ် မာန် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ လဟိင် စိုတ် ဂှ် ဆက် ဒှ် အခိုက်အလိုက် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• လိက်ပတ် (Literature)
• သၞောတ် ချူလိက် (Writing system)
• ပရေင်ပညာ (Education)
• ယဲ ဒစ်သလက်သဳယျာ (Dyslexia)
• ဒဳဂျဳတေဝ် ပရေင်ပညာ (Digital education)