လိက်သၠရိုတ်
လိက်သၠရိုတ် (အၚ်္ဂလိက်: Palm-leaf manuscript) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မစကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် တြေံ ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု တၞး တၞံပေ (Palm leaves) မစဲ လဝ် ကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် သွက်ဂွံ ချူ မလိက် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် ဝင်၊ ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ နူကဵု ခေတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။[၁]
ပြဝေဏဳ ချူ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် မစကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ရုဲကေတ် တၞး ပေ၊ ပရေင်ဍိုဟ် (Boiling)၊ ပရေင်စဲ (Drying) တုဲ စကာ ကၞေဟ် (Stylus) သွက်ဂွံ ချူ လေတ် မလိက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်သၠရိုတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သဳအိုရဳ ပရေင်တြးပတိတ် လိက်ပတ်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ပေ" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင် နူကဵု ယၟု တၞံ တၞံပေ (Corypha umbraculifera) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ ထန်း (Borassus flabellifer) မဒှ် တၞံ မနွံ တၞး ဇၞော်ဇၞော် တုဲ သတီု နွံ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် မ္ဂး ညးကော်စ "လိက်သၠရိုတ်" (Slapat) ရ။
နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၞးဆု မချူလဝ် လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် စက္ခု (Paper) ခေတ်တမၠာ မဒက်ပတန် လဝ် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မံင် တန်တဴ မာန် အကြာ ၃၀၀ စဵုကဵု ၆၀၀ သၞာံ ယဝ်ရ မင်မဲ လဝ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ စၟ (Insects) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ကူး ချူ တၟိ (Copying) လၟိုန် အခိင် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်စကာ တၞးပေ သွက်ဂွံ ချူ လိက် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အိန္ဒိယ (India) လပါ် သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၅ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (5th Century BCE) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တီ လွပ် စက္ခု (Paper) မကၠုင် နူ ဍုင်ကြုက် တေအ် ဂှ်၊ တၠပညာ အိန္ဒိယ တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် သွက်ဂွံ သီသိပ် လိက် ဝေဒ (Vedas) ကေုာံ ပိဋကတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။[၂]
နူကဵု အိန္ဒိယ ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ရးအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်မန်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ကေုာံ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) အကြာ ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လိက်သၠရိုတ် မတြေံအိုတ် မဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) ရ။
၃။ ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Materials and Preparation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် လိက်သၠရိုတ် မွဲ ကၞပ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် လၟေင်ကမၠောန် မဇြိုင်ခုဲ ကေုာံ ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်လ ရ။ တၞံပေ ၜါ ဂကူ အဓိက ညးတအ် မစကာ ဂှ် ဒှ် Palmyra palm (Borassus) ကေုာံ Talipot palm (Corypha) ရ။
လၟေင်ကမၠောန် အဓိက တအ်ဂှ် -
- ရုဲကေတ် တၞး: ရုဲကေတ် တၞးပေ မကၠုတ် တၟိတၟိ မနွံ ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ မတုပ် ရေင်သကအ်။
- ဍိုဟ် ကေုာံ စဲ: တၞး တအ် ဂှ် ဒး ဍိုဟ် (Boil) ပ္ဍဲ ဍာ် ညံင် ဓါတ် ပတိုဟ် ဂွံ အိုတ် အာ၊ တုဲမ္ဂး စဲ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ စဵုကဵု ဇြကှ်။
- ပရေင်လမၠိမ်း (Polishing): စကာ ကၞု ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် သွက်ဂွံ ဖဍိုန် (Polish) မုက် တၞးပေ ညံင်ဂွံ ညိင် သ္ဇိုင် တုဲ ချူ မလိက် ဂွံ လောဲသွာ ရ။
- ထပက် ထဍိုင်: ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တၞးပေ ဂှ် ထပက် ထဍိုင် ၜါ သွက်ဂွံ စုတ် ဇုက် (String) တုဲ ဒက် ပံင်ကောံ ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ ကၞပ် ရ။
၄။ လၟေင်ကမၠောန် ချူ ကေုာံ ကိရိယာ (Writing Process and Tools)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဲကဲ ချူ လိက် လတူ လိက်သၠရိုတ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်စကာ မှင် (Ink) ကဵု စက္ခု ရ။ တၠပညာ (Scribe) တအ် စကာ ကိရိယာ ပသဲ မနွံ တၞုင် ကေက်ကေက် မကော်စ ကၞေဟ် (Stylus) သွက်ဂွံ ကုတ် ခြစ် (Scratch) မလိက် လတူ မုက် တၞးပေ ရ။
ကာလ ချူ တုဲ မ္ဂး၊ မလိက် တအ် ဂှ် ညာတ် ဟွံကၠး ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကၠးကၠး ဂှ်၊ ညးတအ် လေတ် စုတ် ကၠေင် (Oil) မပံင်နှဴ လဝ် ကု မှင် ချး (Soot or Lampblack) လတူ တၞးပေ ဂှ် ရ။ မှင် ချး တအ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ထာင် မလိက် မခြစ် လဝ် ဂှ် တုဲ၊ အခိင် ကလေင် ဇွတ် ပတိတ် ကၠေင် လပါ် မ္ၚး ဂှ်၊ မလိက် လမ္စံက် တအ် ပြာကတ် တိတ် ကၠုင် ရ။
| ယၟု ကိရိယာ | လွပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် |
|---|---|
| ကၞေဟ် (Stylus) | ဒုတ် ပသဲ တၞုင် ကေက် သွက်ဂွံ ချူ (ခြစ်) မလိက်။ |
| မှင် ချး (Lampblack/Soot) | ဓါတ် လမ္စံက် မဂွံ နူ ပၟတ် သွက်ဂွံ လေတ် ညံင် မလိက် ဂွံ ပြာကတ်။ |
| ကၠေင် (Oil) | ကၠေင် မပံင် ကု မှင် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ တၞးပေ ညံင် ဟွံဂွံ ကဝ်။ |
| ဇုက် ကေုာံ ကၞပ် (String & Covers) | သွက်ဂွံ ဒက် ပံင် တၞးပေ ဂမၠိုင် တုဲ စွံ လတူ ပင် တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆု။ |
၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ဒၞာဲသီသိပ် (Preservation and Storage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် သဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် နူကဵု စၟ၊ မှိုအ်၊ ကေုာံ ဥတု ဂမ္တဴ လောဲသွာ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်သၠရိုတ် လအ်လအ် ဂှ်၊ ဘာလကျာ် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် တိုက်လိက် (Library or Pitaka Taik) ဇၞော်ဇၞော် ရ။
လိက်သၠရိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကၞပ် ဂှ်၊ ညးတအ် စွံ လဝ် အကြာ ပင် ဆု ၜါ (Wooden covers) မဂ္ညိဂ္ညာတ် လဝ် နကဵု ရုပ် ကနက် ဟွံသေင်မ္ဂး ထဝ် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် ပတ် လဝ် နကဵု ယာတ် မနွံ ယၟု ယာတ်ပတ်လိက် (Manuscript wrapper) တုဲ ဒက် လဝ် နကဵု ဇုက် ခိုင်ခိုင် ရ။ အခိင် လဆောဝ် ညးတအ် လေတ် စုတ် ဓါတ် ဂျိ သဘာဝ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟ (Termites) တအ် ကီု ရ။
၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Regional Variations in Southeast Asia)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒေသ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ ညိည ရ -[၃]
- ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (ဗလဳ): ညးတအ် ကော်စ "Lontar" တုဲ၊ ချူ လဝ် လိက် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ကဗျ ဇၞော် (Kekawin) ဂမၠိုင်။
- ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်လဴ: စကာ လိက်သၠရိုတ် (Bailan) သွက် ပိဋကတ် တုဲ စကာ စက္ခု (Khoi paper) သွက် ဝင် အလဵုအသဳ။
- ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ: ညးတအ် ကော်စ "Sleuk rith" တုဲ၊ ချူ လဝ် လိက် ဓရ် ကေုာံ ပညာ နက္ခတ် ဗေဒင်။
၇။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Mon and Burmese Palm-leaf Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ ရးမန် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် အနုသုခုမ မွဲ ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ညးမကေတ်နင် လိက် ပိဋကတ် နူ သဳရိလင်္ကာ တုဲ တြးပတိတ် လတူ လိက်သၠရိုတ် (Slapat) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။
လိက်သၠရိုတ် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ်ဝွံ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် လိက် ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales)၊ ဝင် ရာဇာဝင်၊ သၞောဝ် ဓမ္မသတ် (Dhammathat)၊ ကေုာံ လိက် ကဗျ လင်္ကာ နာနာ သာ် ရ။ အက္ခရ် မန်-ဗၟာ မနွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ ကၞေဟ် လတူ တၞးပေ ရ (ယဝ်ရ ချူ လိက် ကဝိုင် ဓရီု ကေက်ကေက် မ္ဂး တၞးပေ ဇကး အာ မာန်)။
၈။ ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် ချူ လိက် သက်သက်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်မင်မဲ ဝင် မ္ဂး၊ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် "စၟတ်သမ္တီ စိုတ်ဓါတ်" (Cultural memory) ဂကူ မွဲ ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဘာလကျာ်၊ ပရေင်ကဵု ဒါန် လိက်သၠရိုတ် ကၞပ် သွက် ဘာ လကျာ် ဂှ် ဒှ် ကုသိုလ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ အခိင် ကာလ လကျာ် တအ် တွံ ဓရ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗှ် ပတိတ် နူကဵု လိက်သၠရိုတ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ (Monastic education) ဂွံ တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင်င် ရ။[၄]
၉။ ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် စက္ခူ (Decline and Transition to Paper)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ စယှောတ်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ အခိင် လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်စိုပ် ကၠုင် သၞောတ် စက် ပ္ဍဵုဗီု (Printing press) ကေုာံ စက္ခု (Paper) နူကဵု ရးဥရောပ ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial era) ရ။
စက္ခု ကေုာံ လိက် အုပ် တအ်ဝွံ ကၠောန် ပတိတ် လောဲသွာ၊ သာ၊ ကေုာံ င္ၚုဟ် မတန် နူ လိက်သၠရိုတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးချူ လိက် (Scribes) မစကာ ကၞေဟ် တအ် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် အာ ကပေါတ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဘာလကျာ် သၟး ရ။
၁၀။ ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အနာဂတ် (Modern Digitization and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လိက်သၠရိုတ် မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် တအ်ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ဏအ် ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန ဂၠးတိ ကေုာံ တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် စတင် လဝ် ပရေင်ကမၠောန် ကၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization projects) ဗွဲမဇၞော် ရ။[၅]
ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ကမၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် လိက်သၠရိုတ် (Palm Leaf Manuscript Digitization Project) တအ်ဝွံ စကာ ကေမရာ ကဆံင်သၠုင် သွက်ဂွံ တက် ဗီု လိက်သၠရိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞး တုဲ၊ တန်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲ အင်တာနက် သွက် တၠပညာ ဂၠးတိ ဂွံ လ္ၚတ် မာန် ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပံက် ကဵု တြင် သွက် ပရေင်သုတေသန တၟိ တၟိ မဆေင်ကဵု ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် အာရှအဂၞဲ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Salomon, R. (1998). Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages. Oxford University Press, 131-135။
- ↑ Losty, J. P. (1982). The Art of the Book in India. British Library, 15-20။
- ↑ Zurbuchen, M. S. (1987). The Language of Balinese Shadow Theater. Princeton University Press, 55-60။
- ↑ Bechert, H. (1966). Buddhism, State and Society in the Countries of Theravada Buddhism. Otto Harrassowitz, 85-90။
- ↑ Sharma, R. K. (2012). "Digitization of Palm Leaf Manuscripts: A Step Towards Preservation of Cultural Heritage". International Journal of Information Dissemination and Technology 2 (1): 15-20.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် (Mon textual tradition)
- ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism)
- အက္ခရ်မန် (Mon script)
- ကၞေဟ် (Stylus)