လိက်အုပ်

လိက်အုပ် (အၚ်္ဂလိက်: Book) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု တၞးလိက်၊ စက္ခော၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၞဟ် တအ် မပံင်ကောံ လဝ် တုဲ မဒက် ဒက် လဝ် နကဵု ဇုတ် (Spine) သွက်ဂွံ ချူ၊ ပ္ဍဵုဗီု၊ ကေုာံ ဂိုင်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင်၊ ပရူပရာ၊ ကေုာံ ဗဟုသုတ နာနာ သာ် ရ။ လိက်အုပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု မုက်လိက် (Pages) မဂၠိုင် ကေုာံ ဒးဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု မျက်နှာဖုံး (Cover) မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍိုန်ၜတ် ရ။ အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး နွံ လၟိဟ် မုက်လိက် အောန်အိုတ် ၄၉ မုက် (ဟွံရိုဟ် မျက်နှာဖုံး) တုဲ ဍေဟ် ဟွံသေင် လိက် မပတိတ် လၟိုန် အခိင် (Non-periodic publication) ညံင်ရဴ မဂ္ဂဇြေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ "လိက်အုပ်" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် မရပ်စပ် ဂွံ (Physical book) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် သီုကဵု လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မကော်စ အဳဗောက် (E-book) ကေုာံ လိက်အုပ် ရမ္သာင် (Audiobook) ကီု ရ။ လိက်အုပ် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ဉာဏ် အဓိက အိုတ် မွဲ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ယေန်သၞာင်၊ ပညာ၊ ကေုာံ ဝင် နူကဵု တၞောဝ် မွဲ ဇရေင် တၞောဝ် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်အုပ် နကဵု လညာတ် ဝင် ခေတ်တမၠာ၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲ ကၠောန်ပတိတ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်အုပ် သၠပတ် သမ္မာ ဂူတေန်ဗတ် (Gutenberg Bible) မဒှ် လိက်အုပ် ပထမအိုတ် မပ္ဍဵုဗီု နကဵု စက် ပ္ဍဲ ဥရောပ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Book" ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် အင်္ဂလိက် တြေံ "bōc" မစပ်ဆေင် ကု တၞံ ဆု ဗိစ် (Beech tree) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် ဥရောပ တြေံ၊ ညးတအ် ချူ လိက် လတူ ဂတှ်ေ ဆု ဗိစ် ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လာတ္တေန် (Latin) မ္ဂး ညးကော်စ "liber" မဒှ် တမ်မူလ သွက် ဝေါဟာရ Library (တိုက်ဗွဟ်လိက်) တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် စၞာံ ဆု မဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မချူ လိက် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ်၊ လိက်အုပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ၜါ သာ် - ပထမ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical object) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၞဟ်၊ ဒုတိယ ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု တင်ဂၞင် လိက် (Intellectual content) မချူ လဝ် နကဵု အစာချူလိက် ရ။ လိက်အုပ် ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် ပညာ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရ။

၂။ ဝင် ခေတ်တမၠာ ကေုာံ လိက်ပရေင် (History of Antiquity and Early Writing)

ဝင် လိက်အုပ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် ရ။

• တိကလောအ် (Clay Tablets): ပ္ဍဲ ဍုင် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ (Mesopotamia) ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်၊ ဂကူ သူမေရဳယာန် (Sumerians) တအ် ချူ လိက် နကဵု မလိက် ကူနဳဖံက် (Cuneiform) လတူ တိကလောအ် မဍိုန်ၜတ် တုဲ စဲ ထောအ် ညံင် ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် လိက် မသိုတ်ဂိုင် လဝ် သ္ၚောဲ အိုတ် မွဲ ရ။
• ပါပဳရတ် (Papyrus Scrolls): ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) တြေံ၊ ညးတအ် ကၠောန် ပတိတ် စက္ခော နူကဵု တၞံ ပါပဳရတ် (Papyrus) မတိုန် ဇိုင် ကြုင် နဳလာ ရ။ တၞး ပါပဳရတ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဆက် လဝ် ရေင်သကအ် တုဲ ကဝိုင် လဝ် (Scrolls) ရ။ လိက်ကလောအ် (Scroll) ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် အဓိက သွက် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ ရ။

၃။ ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ကဝ်ဒေတ် (Middle Ages and the Codex)

အပြံင်အလှာဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် လိက်အုပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ လိက်ကလောအ် (Scroll) မာ စိုပ် ကဝ်ဒေတ် (Codex) ရ။

• ကဝ်ဒေတ် (Codex): ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဂကူ ရဝ်မ တအ် စ သုင်စောဲ ဗီုပြင် ကဝ်ဒေတ် ရ။ ကဝ်ဒေတ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် တၞးလိက် မတတ် လဝ် နကဵု ဇမၞော် တုပ်တုပ် တုဲ ဒက် သာဲ လဝ် ပ္ဍဲ မွဲ လပါ် (တုပ် ကု လိက်အုပ် ခေတ် လၟုဟ်) ရ။ ဗီုပြင် ဏအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဗှ်၊ မာန် ချူ ၜါ လပါ်၊ ကေုာံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ မုက်လိက် ရ။
• စၞာံ တိရစ္ဆာန် (Parchment and Vellum): ဟိုတ်နူ ပါပဳရတ် လောဲသွာ လီုလာ် ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဥရောပ ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ် ညးတအ် စကာ စၞာံ သဵု ဟွံသေင်မ္ဂး စၞာံ ဂၠဴ (Parchment / Vellum) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ရ။
• လိက် မချူ နကဲ တဲ (Illuminated Manuscripts): ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ လိက်အုပ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ချူ ကပ်ပဳ နကဵု တဲ (Handwritten) ရ။ ခမဳ သင် တအ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် (Monasteries) ကၠောန် ကမၠောန် ချူ လိက် ဏအ် ပ္ဍဲ ခဒမ် "သခရေပ်တဝ်ရဳယျာ" (Scriptoria) ရ။ ညးတအ် ချူ စုတ် ပါန်ခဳ၊ ထဝ်၊ ကေုာံ အသာ် သာ်ကျေဝ်ကျေဝ် (Illumination) ရ။

၄။ ပရေင်ကတဵုဒှ် စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် (The Printing Revolution)

ၜိုန်ရ ဍုင်ကြုက် (China) တအ် တီ နဲကဲ ပ္ဍဵုဗီု နကဵု ဂတှ်ေ ဆု (Woodblock printing) နူ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ အလုံစုံ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၁၄၄၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ဂျာမနဳ ယဝ်ဟာန် ဂူတေန်ဗတ် (Johannes Gutenberg) ခၞံဗဒှ် နဲကဲ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် မပြံင်လှာဲ မလိက် ဂွံ (Movable type printing press) ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် မလိက် ပသဲ သောဲသောဲ မမာန် ကလေင် စကာ ဂွံ မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ လိက်အုပ် ပထမအိုတ် မပ္ဍဵုဗီု နကဵု စက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၠပတ် သမ္မာ ဂူတေန်ဗတ် (Gutenberg Bible) ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် -

• ၚုဟ်မး လိက်အုပ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်။
• ပရေင်ပတိတ် လိက်အုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ကတဵုဒှ် ကၠုင်။
• လညာတ် ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ သာသနာ (ဥပမာ - ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ Reformation) ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဇကုခန္ဓာ လိက်အုပ် (Structure and Anatomy of a Book)

လိက်အုပ် ခေတ်တၟိ မွဲ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

• မျက်နှာဖုံး (Cover): နွံ မုက် ဂတ (Front cover) ကေုာံ မုက် လက္ကရဴ (Back cover) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မုက်လိက် အပ္ဍဲ။
• ဇုတ် (Spine): ဒၞာဲ မပံင်ကောံ လဝ် တၞးလိက် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မျက်နှာဖုံး။ ဗွဲမဂၠိုင် ချူ လဝ် ယၟု လိက် ကေုာံ ယၟု အစာ။
• ကဏ္ဍ ဂတ (Front Matter): ပါလုပ် သီုကဵု -
  • မုက် ယၟု (Title page)
  • မုက် အခေါင်မူပိုင် (Copyright page)
  • လိက် နိဒါန် (Preface / Foreword)
  • စရင် အာယီု (Table of Contents)
• ဇကု လိက် (Body Text): ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက မပါ်လဝ် နကဵု အခန်း (Chapters) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ (Sections)။
• ကဏ္ဍ လက္ကရဴ (Back Matter): ပါလုပ် သီုကဵု -
  • နိဿဲ (Bibliography / References)
  • စရင် အညွှန်း (Index - စရင် ဝေါဟာရ ကေုာံ မုက်လိက်)
  • လိက် ဆက်စပ် (Appendices)

၆။ ဂကူ လိက်အုပ် နာနာ သာ် (Types and Genres of Books)

လိက်အုပ် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရူပရာ ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုင်

ဂကူ အဓိက (Main Category)	ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်	ဥပမာ ဂကူ (Sub-genres)
လိက်ပရူပရာ / ဖစ်ရှေန် (Fiction)	လိက် မချူ လဝ် နကဵု စိတ်ကူး ဉာဏ် (Imagination) မဟွံသေင် ပရူ ဍာံ။	ဝတ္ထု (Novel)၊ ဝတ္ထု ဂၠေအ် (Short story)၊ လိက် ကဗျ (Poetry)၊ ပရူ ဓမ္မတာ ဟွံသေင် (Science fiction / Fantasy)။
လိက်မဍာံပြ / နန်-ဖစ်ရှေန် (Non-fiction)	လိက် မချူ လဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံ၊ ဝင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ။	ဝင် (History)၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ (Biography)၊ လိက် ခရီးသွား (Travel guide)၊ လိက် ပရူပရာ ပညာ။
လိက် ဘာ / လိက် ကွတ် (Textbooks)	လိက် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် သွက်ဂွံ ဗတောန် ဘာသာရပ် မွဲမွဲ။	လိက် သင်္ချာ၊ လိက် ဇဳဝဗေဒ၊ လိက် ဥပဒေ။
လိက် အညွှန်း (Reference Books)	လိက် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဗှ် နူ တမ် စဵု ကၞောတ်။	အဘိဓာန် (Dictionary)၊ ပြကိုဟ် ဗဟုသုတ (Encyclopedia)၊ မြေပုံ (Atlas)။

၇။ လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် လိက် (The Publishing Process)

သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လိက်အုပ် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် (Publishing process) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

1. ပရေင်ချူ (Writing): အစာချူလိက် (Author) ဂှ် ချူ မူကြမ်း (Manuscript) ရ။
2. ပရေင်ပလေဝ် (Editing): အစာပလေဝ်လိက် (Editor) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ဂှ် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ်၊ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ နွံကဵု ရမ္သာင် ခိုဟ် ရ။
3. ပရေင်ဒီဇိုင်း (Design): အစာ ပါန်ခဳ ကေုာံ ဒီဇိုင်နာ တအ် ဖန်ဗဒှ် မျက်နှာဖုံး၊ ရုဲစှ် မလိက် (Typography)၊ ကေုာံ ဖျေဟ် ဒၞာဲ လိက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် (Typesetting) ရ။
4. ပရေင်ပ္ဍဵုဗီု (Printing): တိုက်ပတိတ်လိက် (Publisher) ပလံင် မူကြမ်း ကု စက်ပ္ဍဵု (Printer) သွက်ဂွံ ဍဵုဗီု လတူ စက္ခော တုဲ ဒက် ဇုတ် (Binding) ရ။
5. ပရေင်တြး (Distribution): လိက်အုပ် မတုဲ ဒတုဲ တအ် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆေင်သွံလိက် (Bookstores)၊ တိုက်ဗွဟ်လိက်၊ ကေုာံ ဆေင် အန်လာင် (Online retailers ဥပမာ Amazon) ရ။

၈။ လိက်အုပ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အဳဗောက် (Modern Books and E-books)

ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဝွံ၊ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် လိက်အုပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

• အဳဗောက် (E-books): လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မဗှ် လတူ စက် (E-readers) ဥပမာ Amazon Kindle၊ iPad ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ပျူတာ။ ဗီုပြင် အဓိက ဂှ် ဒှ် EPUB ကေုာံ PDF ရ။ အဳဗောက် ဝွံ သဇိုင်၊ ဟွံမဲ ပၟိက် ဒၞာဲ ဂိုင်သိပ်، ကေုာံ မာန် သၠာဲ ဇမၞော် မလိက် မာန် ရ။
• လိက်အုပ် ရမ္သာင် (Audiobooks): လိက်အုပ် မဖတ် ထ္ၜး လဝ် နကဵု ရမ္သာင် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဉာဏ်စက် (AI)။ ဍေဟ် ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် မဒး ဍိုက် ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မတ် ဟွံညာတ် တအ် ရ။
• ပရေင်ပ္ဍဵုဗီု အတိုင် ပၟိက် (Print-on-Demand / POD): ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ တိုက်ပတိတ်လိက် တအ် ဟွံဒး ပ္ဍဵု လဝ် လိက်အုပ် လ္ၚီ အုပ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကာလ မၞိဟ် ရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အော်ဒါ လုပ် ကၠုင် မ္ဂး၊ စက် တအ် ဍဵု ပတိတ် ကဵု လိက်အုပ် ဂှ် ပ္ဍဲ မွဲ အုပ် ၜါ အုပ် လၟေင် တ္ၚဲ မာန် ရ။

၉။ ယေန်သၞာင် ဗှ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗွဟ်လိက် (Reading Culture and Libraries)

လိက်အုပ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ယေန်သၞာင် ဗှ်လိက် (Reading culture) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဗှ် လိက် ဝွံ ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ လညာတ် စိုတ် (Empathy) ဂွံ လှဲလး တုဲ လဟိုင် ပညာ (Knowledge) မာန် ရ။

တိုက်ဗွဟ်လိက် (Libraries) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဖြန့်ဝေ လိက်အုပ် ရ။

• ပ္ဍဲ ဝင်၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် အာလေတ်ဇြာန်ဒရဳယျာ (Library of Alexandria) ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် ဂှ် ဒှ် တိုက် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တုဲ ပကောံ လဝ် လိက်ကလောအ် ပါပဳရတ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် ရ။
• ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် ညးဍုင်ကွာန် (Public Libraries) တအ် ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ပညာ နကဵု သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် တိုက်ဗွဟ်လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (ဥပမာ Project Gutenberg) လေဝ် နွံ တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် လိက်အုပ် သက်ကု ၚုဟ်မး အလုံ ဂၠးတိ ရ။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future of Books)

ၜိုန်ရ ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ပြာကတ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ လိက်အုပ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ကပေါတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဏီ ရ။ လိက်အုပ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical books) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် မရပ်စပ် ဂွံ (Tactile experience) မပ္တံကဵု သၟူ စက္ခော၊ လဟိုင် မုက်လိက်၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် မကျေဝ်ဂေါဝ် တအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဂှ် လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဟွံမာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လိက်အုပ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ မွဲစွံ ကု နည်းပညာ တၟိ တၟိ ဥပမာ - ဉာဏ်စက် (AI) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု ကသပ် ပရူ လိက်အုပ် ရ။ ၜိုန်ရ ဗီုပြင် ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ (နူ တိကလောအ် ➡ စက္ခော ➡ ဒဳဂျဳတေဝ်) ကီုလေဝ်၊ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် လိက်အုပ် မဒှ် အရာ မသိုတ်ဂိုင် လညာတ် ဉာဏ် ကေုာံ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် တန်တဴ အာ ဗိုန်ဗိုန် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• အစာချူလိက် (Author)
• တိုက်ဗွဟ်လိက် (Library)
• စက္ခော (Paper)
• စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် (Printing press)
• လိက်ပတ် (Literature)