လိက် ဇာတ်

လိက် ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထ္ၜးဇာတ် (အၚ်္ဂလိက်: Drama ဟွံသေင်မ္ဂး Play) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ လိက်ပတ် (Literary genre) မွဲ မချူ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ လတူ စင် (Stage performance) နကဵု သၟာဇာတ် (Actors) တအ် ရ။ လိက် ဇာတ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝတ္ထု (Novel) ကေုာံ ကဗျ (Poetry) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ဟီုဂး ရေင်သကအ် (Dialogue) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Action) အကြာ ဇာတ်ကောင် တအ် သၟး ရ။ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အနုသုခုမ သဘင်စင် (Theatre) တုဲ ဍေဟ် မာန် ထ္ၜး ကဵု ပရူပရာ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်စံင်တူ၊ ပရေင်ဂြိုင် ကေုာံ ဒဿန ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂျိုင် တဴ ရ။

ဝင် လိက် ဇာတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece) တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နကဵု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ဒေသ နာနာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အာရှ မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales)၊ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ကေုာံ ဝင် သၟိင်တၠ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက် ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Theatrical masks.svg

ဗီုရုပ် မုက်အလံင် ဇာတ် မထ္ၜး ရုပ် ဂြိုင် (Comedy) ကေုာံ ရုပ် ယာံ (Tragedy) မဒှ် သင်္ကေတ သဇိုင် သွက် လိက် ဇာတ် ကေုာံ သဘင်စင် အလုံ ဂၠးတိ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology)

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Drama" ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် တြေံ (Greek) "δρᾶμα" (drama) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကမၠောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အရာ မကၠောန်ပတိတ်" (Action/Deed) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် ကၠုင် နူ ရိုဟ်ကၞက် "δράω" (drao) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၠောန်၊ ချဳဓရာင်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ မန်၊ ပိုယ် ကော်စ "လိက် ဇာတ်" မဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက် မချူ လဝ် သွက် ပရူပရာ ဇာတ်လမ်း၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "ထ္ၜးဇာတ်" မကၠုင် နူ အခိုက်အလိုက် ထ္ၜး ပရူပရာ ဇာတ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အနုသုခုမ မကတဵုဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် လတူ စင် နကဵု အရေဝ် ကေုာံ ကမၠောန် မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် အကြာ ညးမချူ လိက် (Playwright)၊ ညးမထ္ၜး ဇာတ် (Actors) ကေုာံ ညးမဗဵု လ္ၚတ် (Audience) ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ဓဝ် (Real-time performance) ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)

ဝင် လိက် ဇာတ် လပါ် ရးပလိုတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အေသင် (Athens) ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (5th century BCE) ရ။ စတမ် မူလ ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု သဘင် ပူဇဴ ဒေဝတဴ ဒိုင်အဝ်နဳသတ် (Dionysus) မဒှ် ကျာ် သတုံ သုရာ ကေုာံ သဘင် ရ။

• ဂရိတ် တမၠာ: တၠပညာ မချူ လိက် ဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ဒှ် Aeschylus, Sophocles, ကေုာံ Euripides မချူ လဝ် လိက် ဇာတ် ယာံ (Tragedy) ကေုာံ Aristophanes မချူ လဝ် လိက် ဇာတ် ဂြိုင် (Comedy) ရ။ အယ်ရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ချူ လဝ် ပြကိုဟ် "Poetics" မဒှ် လိက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် ဇာတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
• ရောမ တမၠာ: လိက် ဇာတ် ဂရိတ် ဂှ် စၠောအ် အာ ဇရေင် ရောမ တုဲ၊ တၠပညာ ဗီုကဵု Seneca ကေုာံ Plautus တအ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အတိုင် အခိုက် ရောမ ရ။

၃။ ဂကူ လိက် ဇာတ် ဂမၠိုင် (Major Genres of Drama)

လိက် ဇာတ် ဝွံ အဓိက အားဖြင့် ပါ်လဝ် ဂကူ (Genres) ဇၞော် ၄ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ လိက် ဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်

ဂကူ ဇာတ် (Genre)	ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်	ဥပမာ မပြာကတ်
ဇာတ် ယာံ (Tragedy)	ဇာတ် မနွံကဵု လအိတ် ဓရ်စံင်တူ၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချိုတ်။ ဇာတ်ကောင် အဓိက ဂှ် ဒး ဆောမ်လေင် ဟိုတ်နူကဵု ဒုဟ် (Tragic flaw) ဇကု။	Romeo and Juliet, Oedipus Rex
ဇာတ် ဂြိုင် (Comedy)	ဇာတ် မနွံကဵု လအိတ် တသိုက်။ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လဟိင် စိုတ် ကေုာံ ဂြိုင် နကဵု ပြသၞာ သာမည ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။	A Midsummer Night's Dream
ဇာတ် မာတ်-ယာံ (Tragicomedy)	ဇာတ် မပံင်ကောံ လဝ် လအိတ် မဟွံကၠးဖ္ဍး၊ နွံ သီု ဓရ်စံင်တူ ကေုာံ ပရေင်ဂြိုင် ရေက်နှဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်။	Waiting for Godot
မေလဝ်ဒရာမာ (Melodrama)	ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ပြင်းထန်၊ ဇာတ်ကောင် ခိုဟ်/ပရေအ် ကၠးကၠး ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဇာတ် မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်လှုပ်ရှား စိုတ်။	ဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် အိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုင်

၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Elements and Structure of a Play)

အတိုင် လညာတ် အယ်ရစ်သတဝ်တယ် ပ္ဍဲ လိက် Poetics မ္ဂး၊ လိက် ဇာတ် ခိုဟ် မွဲ သ္ဒး နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ၆ သာ် -

1. ပရေင်ဇာတ် / ပၠောတ် (Plot): လၟေင် ပရေင်ကတဵုဒှ် မွဲ စွံ (Beginning, Middle, End)။
2. ဇာတ်ကောင် (Character): ပူဂိုလ် မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လိက် ဇာတ်။
3. လညာတ် / ဓရ် (Thought/Theme): သဇိုင် တင်ရန်တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဿန ဇာတ်။
4. ဝေါဟာရ အရေဝ် (Diction): ပရေင်ဟီုဂး (Dialogue) မကိတ်ညဳ ကု ဇာတ်ကောင်။
5. ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင် (Melody): ရမ္သာင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထ္ၜး။
6. ပရေင်ရုပ်ဝတ္ထု စင် (Spectacle): ဗီုပြင် မတ်ညာတ် မပ္တံကဵု ကပေါတ် စင်၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ ကယျဝ်။

လိက် ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် (Acts) ကေုာံ ကဏ္ဍ ဍောတ် (Scenes) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ရ။

၅။ လိက် ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရီုနေသြန် (Renaissance Drama and Shakespeare)

ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ရီုနေသြန် (Renaissance) အကြာ ၁၆-၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက် ဇာတ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် (England) ရ။

တၠပညာ မချူ လိက် ဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။ လိက် ဇာတ် ညး ဗီုကဵု Hamlet, Macbeth, ကေုာံ Romeo and Juliet တအ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်ဗေဒ မၞိဟ် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ အနုသုခုမ လိက်ပတ် သၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ် တအ် ဆက် ထ္ၜး လၟိုန် ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက် ဇာတ် ဂကူ ဝင် (History plays) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် အရေဝ် ကဗျ ပ္ဍဲ ဇာတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

၆။ လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ရဳယယ်လစ်ဇြေမ် (Modern Drama and Realism)

စိုပ် ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ အခိုက်အလိုက် လိက် ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု ပရေင်စိတ်ကူးယဉ် (Romanticism) ဇရေင် ပရေင်မဍာံဇေတ် (Realism) ရ။ လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ တအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ ဘဝ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဒဒိုက် သ္ၚိကၟိန် အစစ်အမှန် ရ။

• ဟေန်ရစ် အစ်ဗသေန် (Henrik Ibsen): တၠပညာ ဍုင်နဝ်ဝေ (Norway) ဏအ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် "မအံက် လိက် ဇာတ် ခေတ်တၟိ" (Father of modern drama) ရ။ လိက် ဇာတ် ညး ဗီုကဵု A Doll's House ဂှ် ပါ်ပါဲ လဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် ဥရောပ ရ။
• အာန်တောန် ချေခေါဗ် (Anton Chekhov): တၠပညာ ရုရှာ (Russia) ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက် ဇာတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ချဳဓရာင် ပြင်းထန် ဆဂး ဇြိုဟ်နက် နကဵု လညာတ် စိုတ်ဗေဒ အပ္ဍဲ (Psychological realism) ရ။

၇။ ယေန်သၞာင် လိက် ဇာတ် အာရှ ကေုာံ ဍုင်မန် (Asian and Mon Drama)

လိက် ဇာတ် ပ္ဍဲ အာရှ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရးပလိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် လိက်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ လှ်ေ ပ္ဍဲ အရာ မွဲ ဓဝ် (Total theatre) ရ။

• အိန္ဒိယ ကေုာံ သက္ကတ (Sanskrit Drama): ပြကိုဟ် Natyashastra ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် အနုသုခုမ လိက် ဇာတ် ဟိန္ဒူ တုဲ အာရီုစွံ လတူ "ရာသ" (Rasa - ရှ် အာရီု) ရ။
• ကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်: ဍုင်ကြုက် နွံကဵု ဇာတ် ပေကျေန် (Peking Opera) မစကာ မုက်အလံင် ကေုာံ လှ်ေ သိုင်း။ ဂျပေန် နွံကဵု ဇာတ် "နဝ်" (Noh) မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ "ကာဘူကဳ" (Kabuki) မမြဟ်မြဴ ရ။
• ဍုင်မန် ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင်: ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန်၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales)၊ ရာမယဏ (Ramayana) ကေုာံ ဝင် သၟိင်တၠ တအ် ရ။ ဇာတ် မန် တအ် စကာ အခိုက် လှ်ေ ဒွက် မန် ကေုာံ လိက် ဟီုဂး (လင်္ကာ) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ လတူ စင် သဘင် ကွာန် ရ။

၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ စင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် (Theatrical Production)

လိက် ဇာတ် ဝွံ တန်တဴ နကဵု လိက် သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ဍိုက်ပေင် အာ မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် လတူ စင် (Production) ရ။

• ညးမစၞောန် (Director): ဒှ် မၞိဟ် မကံက်အဓိပ္ပါယ် လိက် ဇာတ် တုဲ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် လတူ စင်။
• သၟာဇာတ် (Actors): ဒှ် မၞိဟ် မလွဳ ဇကု ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ဇာတ်ကောင် ပ္ဍဲ လိက် ကေုာံ ဟီုဂး ရမ္သာင် (Dialogue)။
• ဒီဇိုင်း စင် (Stage Design): ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် မုက် စင် (Set design)၊ ပၟတ် (Lighting)၊ ကေုာံ ကယျဝ် (Costumes) ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အခိင် ကာလ ဇာတ် ရ။

၉။ သြဇာ လိက် ဇာတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Influence of Drama on Society)

လိက် ဇာတ် ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် မောဝ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန် အဆက်ဆက် ခေတ် ရ။

ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ အရာ သွက်ဂွံ လဟိင် စိုတ် (Entertainment) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် မှန် (Mirror) မထ္ၜး ကဵု ရုပ်ရဴ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လိက် ဇာတ် မာန် ပါ်ပါဲ အလဵုအသဳ၊ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် (Social commentary)၊ ကေုာံ လညာတ် ခိုဟ် ပရေအ် (Morality) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ လိက် ဇာတ် တအ် ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု ပညာ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ (Agitprop theatre)။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future)

လိက် ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အနုသုခုမ မကေတ် လမျီု နူကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပရူပရာ မနွံကဵု ဓရ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လိက် ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ နည်းပညာ ရုပ်ဒမျိုင် (Film) ကေုာံ တဳဗဳ (Television) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ အနုသုခုမ သဘင်စင် မထ္ၜး ဇေတ်တ် (Live theatre) ဂှ် ဟွံကၠေအ် အာ ပုဟ်။ မၞိဟ် တအ် ဆက် မိက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်ဆက်စပ် ဇေတ်တ် အကြာ သၟာဇာတ် ကေုာံ ညးဗဵု ရ။ အနာဂတ် လိက် ဇာတ် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ (Digital performance) ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• အနုသုခုမ (Art)
• သဘင်စင် (Theatre)
• ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare)
• ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales)