လေက်သဳမ်

လေက်သဳမ် (Lexeme)

Wikidata Lexeme.svg လိုဂဝ် လေက်သဳမ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တင်ဂၞင် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)
မပသောင်ကလး	အဝဲသဇိုင် ဝေါဟာရ မွဲမ
ဒၞာဲမစကာ အဓိက	ဘာသာဗေဒ (Linguistics)၊ ဝဳကဳဒေတာ၊ သၞောတ်ကၠာဲဘာသာ (NLP)
သဘဴဓဝ် အဓိက	ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မွဲမ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ နာနာ
ဥပမာ	"အာ" (အာ၊ အာဒၟံင်၊ အာတုဲယျ၊ အာရောင်)

လေက်သဳမ် (အၚ်္ဂလိက်: Lexeme) မ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဒှ်အဝဲသဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဝေါဟာရမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒိက်ရှေန်နရဳ (Dictionary) ရ။ ဝေါဟာရမွဲမဂှ် ဟိုတ်နူကဵု သဒ္ဒါ ကေုာံ အခိင်ကာလတုဲ ဗီုပြင်ဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလဍေံဂှ် ပံင်ကောံလဝ် သၟဝ် "လေက်သဳမ်" မွဲဓဝ်ရ။

ဥပမာ - ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက် ဝေါဟာရ run, runs, ran, running သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု လေက်သဳမ် တမ်မူလ မတွဟ်ဂး RUN ရ။ တုပ်တဴညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ပ္ဍဲအရေဝ်မန်မ္ဂး ဝေါဟာရ စ၊ စဒၟံင်၊ စတုဲ တအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် နူကဵု လေက်သဳမ် "စ" ရ။

၁။ သဘဴဓဝ် လေက်သဳမ် ပ္ဍဲ ဘာသာဗေဒ

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဘာသာဗေဒမ္ဂး လေက်သဳမ် မွဲဂှ် နွံကဵု လဒက်ပ္တန် အဓိက (၂) သာ်ရ-

1. လေမ်မာ (Lemma): ဒှ်ဗီုပြင် သဇိုင် မစကာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပ္ဍဲကဵု ဒိက်ရှေန်နရဳ ရ (ဥပမာ - "ကၠောန်")။
2. ဗီုပြင် ဝေါဟာရ (Word Forms): ဒှ်ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲအာ အတိုင်သၞောဝ်သဒ္ဒါ (Morphology) ရ (ဥပမာ - ကၠောန်ဒၟံင်၊ ညးမကၠောန်)။

၂။ လေက်သဳမ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဝဳကဳဒေတာ (Lexicographical Data)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိဏအ်မ္ဂး၊ သဘဴဓဝ် လေက်သဳမ် ဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက်တင်ဂၞင် ဂၠးကဝ် မတွဟ်ဂး ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဝဳကဳဒေတာဂှ် ပကောံစွံ ဆပရူပရာ (ဥပမာ- ဍုင်၊ မၞိဟ်) နကဵု စၟတ်ကောဒ် Q-items (ဥပမာ - Earth = Q2) သၟးရ။ ဆဂး လၟုဟ် ဍေံတအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် သၞောတ် ဒိက်ရှေန်နရဳ ကွန်ပျူတာ တုဲ စကာကောဒ် L-items (ဥပမာ - လေက်သဳမ် "မန်" = L1234) သွက် ဝေါဟာရဂမၠိုင်ရ။

လေက်သဳမ် မွဲမ ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မ္ဂး သ္ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ဂၞင် ဇြိုဟ်နက် (၃) ကဆံင်ရ-

• လေက်သဳမ် သဇိုင် (Lexeme): စၟတ်သမ္တီ ဘာသာ (Language) ကေုာံ ဂကူဝေါဟာရ (Lexical category) ဥပမာ- နာမ်၊ ကြိယာ။
• ဗီုပြင် (Forms): စၟတ်သမ္တီ သဒ္ဒါ၊ ကိုန်မွဲ/ကိုန်ဂၠိုင် ကေုာံ ဗီုပြံင်လှာဲ။ (ဥပမာ- ကြိယာ အနာဂတ်)။
• အဓိပ္ပါယ် (Senses): စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရဂှ် အဓိပ္ပါယ် မုဍေံဟီုရော။ (ဝေါဟာရမွဲဂှ် အဓိပ္ပါယ် နွံဂၠိုင်နူ မွဲသာ်မာန်ရ)။

၃။ အကျိုဟ်ဆက် ကေုာံ လွပ် (Applications)

ပွမပကောံစွံ လေက်သဳမ်တအ် နကဵု လဒက်ပ္တန် တင်ဂၞင် (Structured Data) ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဝဳကဳဒေတာဂှ် ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက်-

• သၞောတ်ကၠာဲဘာသာ ဉာဏ်စက် (Machine Translation): စက် Google Translate တအ် ဂွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် မဍာံစၟတ် ကေုာံ စကာ သဒ္ဒါ ဒး။
• ပရေင်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ သဘာဝ (NLP): ဖန်ကဵု ညံင် ဉာဏ်စက် (AI) တအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဟီုအရေဝ် ညံင်ရဴ မၞိဟ်။
• ဒိက်ရှေန်နရဳ အလုံဂၠးတိ: ရီုဗင် ပံင်ကောံကဵု ဝေါဟာရ နူကဵု ဇၟာပ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် မွဲဒၞာဲဓဝ်။ (ဥပမာ - ဝေါဟာရမန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်ကဵု ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် တိုက်ရိုက် ဂွံ)။

မုက်လိက် မဆက်စပ်

• ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)
• ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
• ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence)

နိဿဲ

• Crystal, David (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (6th ed.). Blackwell Publishing.
• ဝဳကဳဒေတာ လေက်သဳမ် (Lexicographical data) - မုက်လိက် သၞောတ်ဝ် အဓိက