လံက်

လံက် (အၚ်္ဂလိက်: Fathom) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ဇမ္နက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (US customary systems) ရ။ မွဲ လံက် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ၆ ပေ (ဟွံသေင်မ္ဂး ၁.၈၂၈၈ မဳတာ) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အာတရဴ ၜဳ ကေုာံ မှာသមុဒ္ဒရာ ဂမၠိုင် ရ။ ၜိုန်ရ လံက် ဝွံ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ (SI unit) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ယူနေတ် မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမစကာ က္ၜင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မ္ဂး "လံက်" ဝွံလေဝ် ဒှ် ယူနေတ် မၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဇမၠိင် တဲ မတြးလဝ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယူနေတ် လံက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ၜဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Sounding line and lead.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကိရိယာ ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် (Sounding line) မစကာ လဝ် ယူနေတ် လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ယူနေတ် "လံက်" (Fathom) ဝွံ နကဵု သၞောတ် အလုံဂၠးတိ (International standard) မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မွဲ လံက် မ္ဂး နွံ ၆ ပေ (Feet) ရ။ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ နကဵု သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) မ္ဂး ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု ၁.၈၂၈၈ မဳတာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမဲ ကဵု ကိရိယာ မၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ တုဲ ညးတအ် စကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ရ။ လံက် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ကဵု မွဲ ဇမၠိင် တဲ ဟွံတုပ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် က္ၜင် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အရာ မလောဲသွာ အိုတ် သွက်ဂွံ ကံက် ဓဇက် ဇုက် တုဲ ရိုဟ် လၟိဟ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ယူနေတ် ဏအ်ဝွံ သှ်ေၜက် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက် ဝင်၊ ပရေင်ဟီုဂး အရေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ ၜဳ သၟး ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)

ဝေါဟာရ "Fathom" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ "fæthm" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တဲ ၜါ မတြးလဝ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပရေင်ဖ္ဍိုက်ထုဲ" (Embrace) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲ လံက် ဂှ် နကဵု ဇမၠိင် အကြာ လပုဟ်တဲ လဒေါဝ် လပါ် တဲ ပုင် ကဵု လပါ် တဲ ဇွိ ကာလ မၞိဟ် တြုဟ် မွဲ တြးလဝ် တဲ ၜါ လပါ် အလုံစုံ ရ။

လညာတ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ် ဏအ်ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek) တေအ် ရ။ ဂရိတ် တအ် ကော်စ ယူနေတ် ဏအ် "orguia" ($\text{ὀργυιά}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တဲ မတြးလဝ်" ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လေဝ် နွံကဵု ယူနေတ် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ဗြိတိန် (British Empire) ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် က္ၜင် ဂၠးတိ ဂှ်၊ လံက် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ၜဳ ရ။

၃။ ပရေင်စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် (Usage for Depth Sounding)

ပရေင်စကာ လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ညးမစကာ က္ၜင် တအ် စကာ "ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ်" (Sounding line) မဒှ် ဇုက် မဒက် စုတ် လဝ် ဍိုတ် ခဲ (Lead weight) ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရ။

ညးမၜတ် ဍာ် (Leadsman) ဂှ် ဖျေဟ် ဇုက် ဏအ် စိုပ် တိ ဍာ် တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ရံင် သင်္ကေတ လတူ ဇုက် ဂှ် ဒဒှ်ရ ဇမ္နက် ဍာ် နွံ မုစိ လံက် ရော ဂှ် ရ။ တင်ဂၞင် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ သြင် ဍာ် မဍာ (Shallows and Reefs) ကေုာံ ဂၠာဲ ဒၞာဲ ဖျေဟ် တောတ် (Anchor) မာန် ရ。 လဆောဝ်မ္ဂး သၟဝ် ဍိုတ် ခဲ ဂှ် ညးတအ် စုတ် လဝ် ကၠေင် (Tallow) သွက်ဂွံ ကေတ် ဓရိုတ် တိ (Sand/Mud) နူ သၟဝ် ဍာ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၞာဲ မစိုပ် ဒၟံင် ရ။

၄။ သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် (Standardizations)

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မ္ဂး လံက် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ -

• လံက် အလုံဂၠးတိ (International fathom): သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ လံက် မ္ဂး တုပ်သၟဟ် ကု ၁.၈၂၈၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။
• လံက် ရုင်က္ၜင် ဗြိတိန် (British Admiralty fathom): ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ရုင်က္ၜင် သၟိင် ဗြိတိန် (Royal Navy) စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ လံက် ဝွံ တုပ် ကု မွဲ ပ္ဍဲ လ္ၚီ (1/1000) ဇမၠိင် တိုင် မာင် (Nautical mile) တုဲ ဍေဟ် နွံ ၆.၀၈ ပေ (၁.၈၅ မဳတာ) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လွပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ညးတအ် စကာ ၆ ပေ သၟး ရ။
• လံက် အမေရိကာန် (US Customary fathom): တုပ်သၟဟ် ကု လံက် အလုံဂၠးတိ ရ၊ ဆဂး ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် ဍေဟ် နွံ ၁.၈၂၈၈၀၄ မဳတာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် သၞောတ် တၞဟ်ခြာ ညိ ရ။

၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Units)

သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ယူနေတ် လံက် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ကု ယူနေတ် တၞဟ် ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် လံက်

ယူနေတ် လံက် (Fathom)	ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကု သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်	ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကု သၞောတ် မက်ထရစ်
၁ လံက်	၆ ပေ (Feet)	၁.၈၂၈၈ မဳတာ
၁ လံက်	၂ ကိုက် (Yards)	၁၈၂.၈၈ သေန်တဳမဳတာ
၁ လံက်	၇၂ ၝောအ်တဲ (Inches)	၀.၀၀၁၈၂ ကဳလဝ်မဳတာ
၁၀၀ လံက်	၆၀၀ ပေ	၁၈၂.၈၈ မဳတာ

၆။ နဲကဲ စကာ ကိရိယာ ကေုာံ သ္ၚိအင် သင်္ကေတ (Tools and Markings)

ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် တြေံ တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဟွံစကာ မလိက် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဇမ္နက် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မ္ဂး ညာတ် ဟွံကၠး ရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် စကာ အရာဝတ္ထု (Materials) မနွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မာန် စမ် ဒုင်စသိုင် နကဵု တဲ (Feel by hand) ရ။

ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စွံ သင်္ကေတ ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် လံက် မပ္တံကဵု ၂၊ ၃၊ ၅၊ ၇၊ ၁၀၊ ၁၃၊ ၁၅၊ ၁၇၊ ကေုာံ ၂၀ ရ။

• ၂ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ (Leather) မနွံကဵု ကၞာင် ၜါ။
• ၃ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ မနွံကဵု ကၞာင် ပိ။
• ၅ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် ယာတ် ကာလဳကဝ် (Calico) အသာ် ဗု။
• ၇ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် ယာတ် အသာ် ဗကေတ် (Red bunting)။
• ၁၀ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ မနွံကဵု ကရောင် ပန်ကၠင်။

နဲကဲ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ညးမၜတ် ဍာ် ဂွံ တီ ဇမ္နက် ဍာ် ပြဟ်ပြဟ် သီု ဟွံဒး ရံင် နကဵု မတ် ရ။

၇။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် (Development of Sounding Machines)

ၜိုန်ရ ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် ဝွံ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဍာ် မဇြိုဟ် လောန် ကေုာံ အခိင် က္ၜင် မဒဳ အာ ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံ ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ မစကာ စက် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ်၊ အေဒဝါတ် မာသဳ (Edward Massey) ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ၜတ် ဍာ် မနွံကဵု ဒိုင်ခွက် (Rotor) ရ။ ကာလ ဖျေဟ် စက် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး၊ ဒိုင်ခွက် ဂှ် ဂေတ် တုဲ တွက် လၟိဟ် လံက် ရ။ ကာလ စိုပ် တိ မ္ဂး ဍေဟ် လံက် (Lock) အာ တုဲ၊ ညးတအ် မာန် ဓဇက် ပတိုန် တုဲ ဗှ် လၟိဟ် လံက် မာန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် စက် ဖေတဝ်မဳတာ (Fathometer) မစကာ ရမ္သာင် အက်ကဝ် (Echo sounding) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမ္နက် ဍာ် မာန် ကၠုင် ရ။

၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သေံ ကေုာံ ခါဲ တွင်း (Usage in Fishing and Mining)

ပါဲနူကဵု ပရေင်အာတရဴ ၜဳ တုဲ၊ လံက် ဝွံ လေဝ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ် ဂမၠိုင် ကီု ရ -

• ကမၠောန် ရပ် က (Fishing): ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရပ် က ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ ဇမၠိင် ဇာ (Nets) ကေုာံ ဇုက် တောတ် က (Fishing lines) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု လံက် ရ။ ဥပမာ - ဇုက် ဂမၠိုင် နွံ ဇမၠိင် ၃၀၀ လံက် တအ် ဒှ်တမ် ရ။
• ကမၠောန် ခါဲ တွင်း (Mining): ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် တွင်း ဓါတ် သတ္တု ဂမၠိုင် ရ။ တုဲပၠန် ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ယူနေတ် ဗွိုက် (Volume) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆု ကီု ရ (၆ ပေ ပန်ကၠင်)။

၉။ သြဇာ လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Cultural and Literary Impact)

လံက် ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် အင်္ဂလိက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဝေါဟာရ "Fathom" ဝွံ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ဒှ် ကြိယာ (Verb) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၠိုဟ်ခၠင် စိုပ် အာ သၟဝ်" (To understand deeply) ရ။

မွဲပၠန် ဂှ်၊ အစာချူလိက် မပြာကတ် အမေရိကာန် (Mark Twain) ညးမချူ လိက် တွမ်သဝ်ယာ (Tom Sawyer) ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ယၟု ကၞေဟ် ဏအ် နူကဵု ရမ္သာင် ကော် ညးမၜတ် ဍာ် "By the mark twain!" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဇမ္နက် ဍာ် နွံ ၂ လံက်" (Twain = 2) ရ။ ဇမ္နက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇမ္နက် မဂီုကၠီု သွက် က္ၜင် ကျာ ဍာ် မာန် အာ ရ။ တုဲပၠန် အရေဝ် "Deep six" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ထောအ် ပလီု" ဂှ် ကၠုင်နူ သဘာဝ ပရေင်စုတ် ဇွ ပ္ဍဲ ၜဳ (Burial at sea) မဒး ဖျေဟ် ပ္ဍဲ ဇမ္နက် အောန်အိုတ် ၆ လံက် ရ။

၁၀။ အခိင် လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Modern Era and Future)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ အာ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) တုဲ၊ ဇမ္နက် ဍာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳတာ (Meters) ဖအိုတ် ယျ ရ။ သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ (SI) တအ် လေဝ် ဟွံဒုင်ကေတ် လံက် နဒဒှ် ယူနေတ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဌာန NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) တအ်ဂှ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယူနေတ် လံက် ပ္ဍဲကဵု ဇယား ၜဳ (Nautical charts) လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ လံက် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် အရာ မတြေံ အာ ကီုလေဝ်၊ သွက် ညးမအာ တရဴ ၜဳ ကေုာံ တၠပညာ ဝင် တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ၜဳ မွဲ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• မဳတာ (Meter)
• ကိုက် (Yard)
• ပေ (Foot)
• တိုင် ဍာ် (Nautical mile)