လံင်ဂါန်

လံင်ဂါန် (အၚ်္ဂလိက်: Longan, ယၟု သိပ္ပံ: Dimocarpus longan) ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတိတ် သတ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ရုက္ခဗေဒ သာပေန်ဒါသဳအဳ (Sapindaceae)၊ မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု တၞံ လာင်ချဳ (Lychee) ကေုာံ တၞံ ရာမ်ဗူတာန် (Rambutan) တအ် ရ။ သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မၞိဟ် ဒးဂၞပ် စ ဂၠိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရးအာရှ အဂၞဲ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဗီုပြင် သတ် ဍေဟ် ကာလ ပလှ်ေ ထောအ် ခၞော် မ္ဂး ဖျုန် အပ္ဍဲ အရံင် ၜတ်တ် ကေုာံ မ ဍေဟ် လပါ် အပ္ဍဲ လမ္စံက် ဂှ် တုပ် ဒၟံင် ကု မတ် နဂါတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ကြုက် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ "လံင်ယန်" (lóngyǎn) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "မတ် နဂါတ်" (Dragon eye) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင်ထာဲဝါန်၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတဵုလွဳ ကေုာံ ပတိတ် သတ် လံင်ဂါန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု ရှ် ဍာတ် ကေုာံ မောဝ် ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) သၠုင် တုဲ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံ လံင်ဂါန် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ဗွဲမလှဲလး ရ။

လံင်ဂါန် (Longan)
ဝှာင်:Longan fruits and seeds.jpg
သတ် လံင်ဂါန် ကေုာံ မ အပ္ဍဲ
မပါ်ဂကူ အတိုင်နဲသိပ္ပံ
ဗဳဇဂကူ:	'Dimocarpus'
လစှ်ေဂကူ:	''D. longan''
ယၟုရုက္ခဗေဒ
Dimocarpus longan Lour.

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "လံင်ဂါန်" (Longan) ဝွံ ကၠုင်နူ လဟီု အရေဝ် ကာန်တန် (Cantonese) ဍုင်ကြုက် "lùhng-ngáahn" (龍眼) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မတ် နဂါတ်" ရ။ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ လံင်ဂါန် (Dimocarpus longan) ဝွံ ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မတိုန် ဒၟံင် လၟိုန် (Evergreen tree) တုဲ ဍေဟ် ကၠုတ် တိတ် သတ် နကဵု ဂစိုက် (Panicles) ရ။

တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ မလေပ် တိုန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ (Tropical) ကေုာံ သမပိုင်း (Subtropical) တုဲ၊ သတ် ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု ခၞော် ညံင် စၞာံ ဍာတ်တ် (Leathery skin)၊ တုဲ အပ္ဍဲ ဂှ် နွံ ဖျုန် မနွံ အရံင် ဍာ် တုဲ ဍာတ် မိပ် ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး (Origin and Distribution)

လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတိုန် သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကြုက် (Southern China)၊ ဍုင်ဗၟာ လပါ် ဗမံက်၊ ဍုင်ထာဲ၊ ကေုာံ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဒုင် တဵုလွဳ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် နူကဵု သၞာံ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပြင်င် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ တၞံ ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဖဳလဳပေန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလျာ၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (ဗွဲတၟေင် တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ကေုာံ ဟာဝါဲအဳ)။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ထာဲ၊ တၞံ လံင်ဂါန် ဂှ် ဒှ် တၞံဆု အဓိက မွဲ မကဵု သြန် လုပ် သွက် သၟာဗ္ၚ တအ် ရ။

၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Botany and Morphology)

လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မမာန် တိုန် သၠုင် စဵုကဵု ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ပေ (၁၀ စဵုကဵု ၁၄ မဳတာ) မာန် ရ။

• တၞံ ကေုာံ ၝောအ်: တၞံ လံင်ဂါန် နွံကဵု ကၞာင် မဗဗိုတ် ကေုာံ တၞံ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သၞောက် ဆု ဍေဟ် ဂှ် နွံ အရံင် ဒမျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင် တုဲ ခသော် ဒၟံင် ရ။
• တၞး (Leaves): တၞး ဍေဟ် ဒှ် ဂကူ တၞး စုံ (Pinnate leaves) တုဲ ပ္ဍဲ မွဲ တၞး ဇၞော် ဂှ် နွံ တၞး ကဝါန် ၄ စဵုကဵု ၁၀ တၞး ရ။ အရံင် တၞး ဂှ် လတူ လမ္စံက် တုဲ သၟဝ် ဂှ် ၜတ် ရ။
• ကဴ (Flowers): ကဴ လံင်ဂါန် ဝွံ သၟတ် တုဲ နွံ အရံင် ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် (Yellowish-brown) ရ။ ကဴ တအ်ဝွံ တိတ် နကဵု ဂစိုက် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ကၞာင် ရ။
• သတ် (Fruit): သတ် လံင်ဂါန် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ထၜိုဟ် (Spherical) ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍမ်ဍမ်။ ခၞော် ဍေဟ် ကြံင်မ္ၚုဟ် တုဲ နွံ အရံင် ပတေင် ဍာ်မိတ် ရ။ ဖျုန် အပ္ဍဲ ဂှ် သ္ဇုင် (Translucent) တုဲ ဍာတ် ကေုာံ နွံ မ လမ္စံက် မွဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ရ။

၄။ အခိုက်အလိုက် တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Soil and Climate Requirements)

တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု သမပိုင်း ဟွံသေင်မ္ဂး ဥတု ဂမ္တဴ မနွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳ ဍိုက်ပေင် ရ။ သွက်ဂွံ ကဴ တိတ် ခိုဟ် ဂှ်၊ တၞံ လံင်ဂါန် နွံ ပၟိက် ရာသဳ ဂံက် (Cool period) မနွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ အကြာ 15°C ကဵု 22°C ပွိုင် ၂-၃ ဂိတု ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကဴ ရ။

သွက် အခိုက်အလိုက် တိ၊ တၞံ လံင်ဂါန် ဒးဂၞပ် တိ မနွံကဵု ဓါတ် ဖုန် ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် မဇွောဝ် တိတ် လောဲသွာ (Well-drained soil) ရ။ တိ သာဲ (Sandy loam) ဝွံ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဍေဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဒုင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ် မဇြိုတ် ဒၟံင် လအ်လအ် (Waterlogging) ပုဟ်။

၅။ နဲကဲ တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Cultivation and Management)

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တဵုလွဳ လံင်ဂါန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Commercial cultivation) မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ ဆက် ကၞာင် (Grafting) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ ၜူ တၞံ (Air-layering / Marcotting) ရ။ ဏအ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ သတ် ပြဟ် (အကြာ ၃-၄ သၞာံ) ကေုာံ မင်မဲ အစောံသတ္တိ ဗဳဇ ခိုဟ် ရ။

• ပရေင်ထပိုတ် (Pruning): သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သတ် ဂၠိုင် ကေုာံ ဇၞော် ဂှ် ပရေင်ထပိုတ် ကၞာင် ညံင် တၞံ ဂွံ ပြာင် တိတ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။
• ပရေင်ဖန်ဇန် ကဴ (Floral Induction): ပ္ဍဲ ဍုင်ထာဲ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်၊ သၟာဗ္ၚ တအ် စကာ ဓါတု ប៉ိုတက်သဳယောမ် ကလဝ်ရိတ် (Potassium chlorate) စုတ် ပ္ဍဲ တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် လတူ တၞး သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် တၞံ ဂွံ ကဴ မ္ၚး ရာသဳ ဍေဟ် ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ သတ် သွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကပေါတ် အောန် ရ။

၆။ ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် မလေပ် ပလီု (Diseases and Pests)

တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ယဲ ကေုာံ စၟ နာနာ သာ် မလေပ် ပလီု သတ် ကေုာံ တၞံ ဍေဟ် ရ။

• စၟ အဓိက: စၟ တၟိက် လံင်ဂါန် (Longan stink bug - Tessaratoma papillosa) ဝွံ ဒှ် စၟ မကိတ် ဇြုပ် ကေတ် ဍာ် နူ တၞး တၟိ ကေုာံ ကဴ မပကဵု ညံင် ကဴ လီုလာ် ရ။ တုဲပၠန် ကဝ (Fruit bats) ကေုာံ ဂစေံ တအ် လေဝ် စ သတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မဍုဟ် ရ။
• ယဲ အဓိက: ယဲ Witches' broom မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Phytoplasma) ဂှ် ဒှ် ယဲ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ မပကဵု ညံင် ကၞာင် တအ် ဂွံ တိုန် ဒၟံင် ညံင် တၟိက် တုဲ ဟွံကဴ ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး နကဵု စၟ ကေုာံ ပရေင်ဆက် ကၞာင် မနွံ ယဲ ရ။

၇။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် ကေုာံ သွံရာန် (Harvesting and Market/Economy)

သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ဒး ပလှ်ေ ပ္ဍဲ အခိင် ဍေဟ် ဍုဟ် ဍိုက်ပေင် ဟေင် ရ (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဆက် ဍုဟ် လက္ကရဴ နူ မပလှ်ေ တိတ် နူ တၞံ)။ သၟာဗ္ၚ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရေက် ကေတ် နကဵု ဂစိုက် တုဲ ပကောံ စုတ် ပ္ဍဲ တိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ၊ ဍုင်ထာဲ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ ပလံင် တိတ် သတ် လံင်ဂါန် (သွံ ဍုင် သ္အာင်) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ပလံင် သွံ လံင်ဂါန် ဂျိုင်င် (Fresh)၊ လံင်ဂါန် ကှ် (Dried longan)၊ ကေုာံ လံင်ဂါန် ပၠောပ် ဍာ်ကဝ် (Canned longan) စိုပ် ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် ပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

၈။ ဓါတ် ကေုာံ ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition and Health Benefits)

သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ညိည သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) ကေုာံ ပံတက်သဳယောမ် (Potassium) သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။

ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ သတ် လံင်ဂါန် (၁၀၀ ဂရာမ် သွက် အလုံ ပကတိ)

ဂကူ ဓါတ် (Nutrient)	ဗၞတ် (Amount)
ဒြဟတ် (Energy)	60 kcal
ကာဘဝ်ဟာင်ဒရိတ် (Carbohydrates)	15.14 g
ကၠေင် (Fat)	0.1 g
ပရဝ်တေန် (Protein)	1.31 g
ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)	84 mg (101% လၟေင် တ္ၚဲ)
ပံတက်သဳယောမ် (Potassium)	266 mg

ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် တအ်ဂှ် -

• သၠုင် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ယဲ: ဟိုတ်နူ ဗဳတာမေန် သဳ သၠုင် ဂှ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ ယဲ ဖျာ် ကေုာံ ပခိုင် စၞာံ။
• ဓါတ် သဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant): ပ္ဍဲ လံင်ဂါန် နွံ ဓါတ် ပဝ်လဳဖဳနဝ် (Polyphenols) မရီုဗင် သဵုဒၞာ သဲလ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ်။

၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culinary Uses and Cultural Significance)

လံင်ဂါန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စ လၟုဟ် (Fresh) နဒဒှ် သတ်ဆု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် အာရှ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ စၞစ နာနာ သာ် ရ -

• ပရေင်ဍာတ် (Desserts): ပ္ဍဲ ဍုင်ထာဲ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ ညးတအ် ပၠောပ် သတ် လံင်ဂါန် ပ္ဍဲ ဍာ်ကဝ် တုဲ စ ကု ဍာ်ကလောအ်။
• စၞ ဍာ် (Sweet soups): ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကြုက်၊ ညးတအ် ဍုန် လံင်ဂါန် ကှ် ကု တၞံ ယိုဟ် (Lotus seeds) ကေုာံ မ ဗ္ဒာဲ သွက်ဂွံ သုင် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်။
• ဂဥုဲ ကြုက် (Traditional Medicine): ပ္ဍဲ လညာတ် ဂဥုဲ ကြုက်၊ လံင်ဂါန် ကှ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကဵု ဒြဟတ် "Qi"၊ ပကဵု ညံင် စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်တိက် လောဲ ရ။

၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Prospects)

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ အစောံသတ္တိ ဓါတု ပ္ဍဲ သတ် လံင်ဂါန် မပ္တံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Anti-cancer properties) ကေုာံ ပရေင်ထိင် ဓါတ် ဆီ ဍာတ် ရ။

သွက် အနာဂတ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ သုတေသန တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မ လံင်ဂါန် ဂကူ တၟိ (New cultivars) မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ Witches' broom ကေုာံ မမာန် သတ် ပ္ဍဲ ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် (Climate change) ရ။ နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် ဏအ်၊ လံင်ဂါန် ဝွံ ဆက် ဒှ် သတ်ဆု ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• လာင်ချဳ (Lychee)
• ရာမ်ဗူတာန် (Rambutan)
• ရုက္ခဗေဒ (Botany)
• တဵုလွဳ သတ်ဆု (Pomology)