လွဟ်ဓါတုဗေဒ

လွဟ်ဓါတုဗေဒ

ကောန်ပၞာန် ဒးဒုင်ဘဲ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကောန်ပၞာန် တအ် မဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ
ဂကူ (Type)	လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
စကာ ပ္ဍဲ (Used by)	လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (CWC)

လွဟ်ဓါတုဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Chemical weapon ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် CW) ဝွံ ဍေံဒှ် လွဟ် ပၞာန် မစကာ အစောံ ဓါတ်ဂျိ (Toxicity) နူကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ဂစိုတ်၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် သရ ဒက်ဒိုဟ်، ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အစောံ ကမၠောန် (Incapacitate) ရ။

လွဟ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လွဟ် ဓမ္မတာ (ဗီုကဵု မေဿာင်၊ ဗုမ်၊ အမၠံက်) မစကာ ဒြဟတ် ပွမခတိုဟ် တုဲ، ဍေံ သီု တၞဟ်ခြာ နူကဵု လွဟ် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapons - မစကာ စၟယဲ) ကေုာံ လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ်၊ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapons of Mass Destruction - WMD) မဒှ် လွဟ် မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။

၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမစကာ (History and Usage)

ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် တြေံ တေအ် ကီု လေဝ်၊ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ခေတ် တၟိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀ ရ။

• ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI): ဒှ် အခိင် မစကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဇၞော်ကၠေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ဒပ် ပၞာန် ဂျာမနဳ (Germany) တအ် စ ပန် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ကလဝ်ရိန် (Chlorine gas) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ပ္ဍဲ ဍုင် ဘယ်လ်ဂျဳယျာမ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် စကာ ဓါတ်ဂျိ မာသတာတ် (Mustard gas) မဖန် ညံင် စၞာံ ဂွံ လေင် ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ကောန်ပၞာန် ပြင် နူကဵု မွဲ ပြကောဋိကဋ် (1 million) ဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ ဏအ် ရ။
• ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War): ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ (သဵုဗဳယေတ်) တအ် ပကောံ ပကေဝ် လဝ် လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve agents) မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု ဍာ် ဓါတ် ညိည သၟး ရ။
• ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် သမ္မတ အဳရက် (Saddam Hussein) စကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ လတူ ကွာန် ဂကူ ကာ့ဒ် ဟလာပ်ဂျာ (Halabja chemical attack) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ပြင် နူ ၅၀၀၀ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) လေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ သာရိန် (Sarin) လတူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

၂။ ဂကူ ဓါတ်ဂျိ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Chemical Agents)

လွဟ်ဓါတုဗေဒ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဗီုလဵု ဍေံ ပလီုပလာ် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ရ-

1. ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve Agents): ဍေံ ဒှ် ဓါတ်ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ရ (ဥပမာ - Sarin, VX, Novichok)။ ဍေံ ပလီုပလာ် သၞောတ် အာရီု (Nervous system) ဓဝါဲ ဂှ် တုဲ ဖန် ညံင် ဂြိုဟ်، ကသော် ကေုာံ ကလာင် ယီု ဂွံ ရပ် ဇူ အာ တုဲ ချိုတ် မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။
2. ဓါတ်ဂျိ စၞာံ / ဖျုန် (Blister Agents / Vesicants): ဍေံ ဖန် ညံင် စၞာံ၊ မတ်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု ဂွံ တူ လေင် ကေုာံ ဂွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဖျုန် မသကာတ်မြဟ် ရ (ဥပမာ - Mustard gas)။
3. ဓါတ်ဂျိ ယီုယီု (Choking Agents): ဍေံ ပလီုပလာ် ဌာန် ယီု (Lungs) တုဲ ဖန် ညံင် ဍာ် ဂွံ ပေင် အာ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု တုဲ မၞိဟ် တအ် ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယီု ဟွံတိတ် (ညံင်ရဴ ဗၠိုက် ဍာ်) ရ (ဥပမာ - Phosgene, Chlorine)။
4. ဓါတ်ဂျိ ဆီ (Blood Agents): ဍေံ ဖန် ညံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ဂွံ လုပ် စိုပ် ဆီ ဟွံမာန် တုဲ သ္ပ ကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ အိုတ် လမျီု ရ (ဥပမာ - Hydrogen cyanide)။

၃။ နဲကဲ ပွမဗလး ကေုာံ ပွမစကာ (Delivery Mechanisms)

ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ တအ် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ စွံ လဝ် အလဵု ဍေံ သၟး မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး စကာ နဲကဲ ဗလး (Delivery systems) နာနာ သာ် ရ-

• ဗုမ် ကေုာံ ဍိုတ် အမၠံက် (Artillery Shells and Bombs): ညးတအ် စုတ် ဓါတ်ဂျိ မၞုံ ဗီုပြင် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲ ဍိုတ် အမၠံက် တုဲ၊ ကာလ ဍေံ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ တိ မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ တအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဒေသ မွဲ ရ။
• မေဿာင် (Missiles): မာန် ဗလး ဏာ ဓါတ်ဂျိ စိုပ် ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ညံင် ဂွံ ဒး ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
• စက် ဗလး ကျာ (Aerosol Dispensers): ညးတအ် တပ်ဆင် လဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရုန်း (Drones) တုဲ ဖြာ် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ညံင်ရဴ မဖြာ် ဂျိ စၟ ကီု ရ။

၄။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမကၟာတ်လဒဵု (International Law and Prohibition)

ဟိုတ်နူ လွဟ် ဏအ် ဍေံ ရေက်စာဲ လောန် ကေုာံ ပလီုပလာ် သီု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (ဟွံရုဲ မုက်) တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ပံင်ကောံ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

• လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု လွဟ်ဓါတုဗေဒ (Chemical Weapons Convention - CWC): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဏအ် စ ဍိုက်ပေင် အာ သၞောဝ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမကၠောန် ပတိတ်၊ ပွမပကောံ ပကေဝ် ကေုာံ ပွမစကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ အလုံ အိုတ်သီု ရ။
• ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် (ပါလုပ် သီု ဍုင်ဗၟာ) ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ် တုဲ၊ ဂကောံ စဵုဒၞာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ (OPCW) တအ် ဒှ် ညး မမင်ရံင် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် လွဟ် ညးတအ် သီုဖအိုတ် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
• လွဟ် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapon)
• လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon)
• ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ

နိဿဲ

• OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons). "What is a Chemical Weapon?".
• Tucker, Jonathan B. (2006). War of Nerves: Chemical Warfare from World War I to Al-Qaeda. Pantheon Books.