လွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ် (Trauma Healing)
ပရေင်လွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ် နကဵု သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (အင်္ဂလိက်: Healing Trauma using the 7 Universal Mental Factors) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲ မပံင်စပ်လဝ် သဘဴဓရ် အဘိဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ နဲကဲလွဳပရာ စိုတ်ပညာခေတ်လၟုဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠေပ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ လွဳပရာ သောကဘဲဒဏ်စိုတ် (Trauma) တအ်ရ။
ဘဲဒဏ်စိုတ် (Trauma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအတိက် (ဥပမာ - ဒးဒုင်ပျဲပျာံ၊ ဒးဒုင်ဘဲပၞာန်၊ မၞိဟ်မဆာန် ဒးသာဲခြာအာ) တုဲ၊ သရစိုတ်ဂှ် ဟွံဗၠးလာဲလာဲ သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲသန္ထာန်ပိုဲရ။ ကာလဆဵုဂဗ အာရီုမတုပ်ကဵု အတိက်မ္ဂး ဍေံကလေင်ကတဵုဒှ်ကၠုင် (Trigger) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲအရာမထိင်ဒဝ် လွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ်ဏအ်ဂှ် ပွမလုပ်သုင်စောဲ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇) သာ်ဂှ် ဒှ်ဂဥုဲဒြဟတ် မခိုဟ်ပြဲအိုတ်မွဲရ။
လၟေင်ကမၠောန် လွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ် (၇) ကဆံင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ ဖဿ (Contact) - ပွမစၟတ်သမ္တီ အရာမဆဝ်မ္ၚုဟ် (Triggers)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ဖဿ ဟီုဂှ် ဒှ်ပွမဒွံလုက် အကြာအာရီု ကေုာံ ဒွါရ (ဥပမာ - မိင်ရမ္သာင် မထတ်လောန်မွဲ)။
- နဲကဲလွဳပရာ: သွက်မၞိဟ်မၞုံကဵု ဘဲဒဏ်စိုတ်တအ်မ္ဂး ကာလမိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညာတ် အရာမွဲမွဲမ္ဂး ဍေံဆဝ်မ္ၚုဟ် (Trigger) ညံင်စိုတ်ဖေက်လလံ ဂွံကတဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခဏဂှ် ယောဂဳ/ညးမဒုင်စသိုင်တအ် ဒးစွံသတိတုဲ စၟတ်သမ္တီ "ဖဿ ကတဵုဒှ်ယျ" (I am being triggered) သာ်ဝွံရ။ ပွမတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံဒှ်ဆ ဖဿ သက်သက်ဂှ် ပကဵုညံင် ဟွံဂွံစိုပ်အာ ကဆံင်ထေဲပၞတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက်လလံ လောန်အာစၞောန်ရ။
၂။ ဝေဒနာ (Feeling) - ပွမဒုင်စသိုင် ရုပ်ကာယ (Somatic Experiencing)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမဒုင်စသိုင် ရှ်သာအာရီု (သိုက်၊ ဒဒိုက်၊ လဒေါဝ်)။
- နဲကဲလွဳပရာ: ဘဲဒဏ်စိုတ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံအောပ်ဗ္ဒဒၟံင် ပ္ဍဲရုပ်ကာယ (Somatic memory) ရ။ ကာလဒုက္ခဝေဒနာ (ဥပမာ - ဂြိုဟ်ချဳ၊ ကအ်ကှ်၊ ဇကုဇတဝ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး၊ လ္ပတးပါဲ၊ လ္ပဖေက်ဍေံညိ။ ဆစၟတ်သမ္တီ "ကာယဏအ် စသိုင်ဒၟံင် ဒဒိုက်ရ" သာ်ဝွံတုဲ ညိင်ညိင်ဝတ်ဝတ် သ္ၚဳရံင်အာ ဝေဒနာဂှ် စဵုကဵု ဍေံဟဲစှ်ေအာရ။ (ဣဏအ်ဂှ် တုပ်တဴကဵု နဲကဲ Somatic Experiencing ပ္ဍဲစိုတ်ပညာရ)။
၃။ သညာ (Perception) - ပွမကလေင်ပလေဝ် စၟတ်သမ္တီ (Reframing Memory)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကလေင်ဗှ်ဗၞုဟ် အာရီု။
- နဲကဲလွဳပရာ: သညာ မဆေင်ကဵု ဘဲဒဏ်စိုတ်ဂှ် ဍေံလေပ်လီုလာ် (လှည့်စား) ကဵုရ။ ဍေံပၠောပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ "အန္တရာဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟုဟ်ရ" ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဒးကလေင်ပလေဝ် သညာ ဒဒှ်ရ "ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရူအတိက်မွဲရ၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် အဲနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲမဂီုကၠံရ (I am safe now)" ရောင်ဂှ် ဒးကလေင်ဖန်ဗဒှ် သညာတၟိရ။
၄။ စေတနာ (Volition) - ပွမရုဲစှ် ကမၠောန်နကဵုသတိ (Conscious Choice)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ်၊ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံချဳဒရိုင် ကၠောန်ကမၠောန်။
- နဲကဲလွဳပရာ: ဓမ္မတာမ္ဂး ကာလဘဲဒဏ်စိုတ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကလေင်တုံပြန် နကဵု လဒက်စိုတ် Fight, Flight, or Freeze (ဗတိုက်၊ ဒြေပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထွာဲအာ) အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပိုဲပၠောပ်လဝ် စေတနာ နကဵုသတိမ္ဂး၊ ပိုဲရုဲစှ်မာန်ရ။ "အဲဟွံဒြေပ်ပၠေတ်ရ၊ အဲဂစာန်ယီုလုပ် ယီုတိတ် ညိင်ညိင်ရောင်" သာ်ဝွံ သုင်စောဲ စေတနာ သွက်ဂွံ ကလေင်ထိင်ကေတ် ဘဝဇကုရ။
၅။ ဧကဂ္ဂတာ (One-pointedness) - ပွမဖန်ဇန် ညံင်ဂွံညိင်ဝတ် (Grounding)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမစိုတ်ညိင်သ္ကဲ တန်တဴလတူအာရီုမွဲဓဝ်။
- နဲကဲလွဳပရာ: ကာလစိုတ် ဂတှ်ေလီုလာ် ပြးဇးအာ ဟိုတ်နူ Trauma မ္ဂး၊ သုင်စောဲ ဧကဂ္ဂတာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပ္ကောံစိုတ် (Grounding) ရ။ ဥပမာ - ကေတ်ဏာစိုတ် ဇရေင် ဝင်သက်ထွက်သက် မွဲဓဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရံင်ကေတ် အရာဝတ္ထု ၅ သာ် မၞုံပ္ဍဲပွဳပွူဇကု လၟုဟ်ဂှ် ညိင်ညိင်မ္ဂး၊ စိုတ်မလကိုတ်ဒၟံင်တအ် ကလေင်ညိင်ဝတ် ကၠုင်မာန်ရ။
၆။ ဇဳဝိတိန္ဒြိယ (Life Faculty) - ပွမမင်မွဲလမျီု ကေုာံ ဒြဟတ် (Resilience)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမမင်မွဲလွဳပရာလဝ် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်တအ် ညံင်ဂွံဂျိုင် တန်တဴအာမာန်။
- နဲကဲလွဳပရာ: ညာတ်ကေတ် ဒြဟတ်လမျီု (Vitality) မၞုံပ္ဍဲဇကုရ။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗလဝ် ဒဒိုက် သောက ပ္ဍဲအတိက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ "လၟုဟ် အဲဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်ဏီရ၊ ရုပ်နာမ်ဏအ် ဍေံကလေင်လွဳပရာဒၟံင် ဇကုဍေံလၟိုန်ရ" သာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီတုဲ၊ ပွမဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဒြဟတ်စိုတ်ဓာတ် (Resilience) မာန်ရ။
၇။ မနသိကာရ (Attention) - ပွမပၠောပ်စိုတ် ဗွဲမဍာံစၟတ် (Wise Attention)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဘဴဓရ်: ပွမပၠတရဴ ကေတ်ဏာစိုတ် ဇရေင်အာရီု။
- နဲကဲလွဳပရာ: ဣဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ကာလဘဲဒဏ်စိုတ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး စိုတ်ဂှ် လေပ်အာဒၟံင် လပါ်ဟွံခိုဟ် "မုဟိုတ် အဲဒးဒှ်သာ်ဏအ်ရော၊ အဲဂှ် မၞိဟ်ဟွံခိုဟ်ရ" (အယောနိသော မနသိကာရ) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ယောဂဳတအ် ဒးပြံင်လှာဲစွံစိုတ် "ယောနိသော မနသိကာရ" (Wise Attention) တုဲ "ဣဏအ်ဂှ် သဘဴဓရ် ဒုက္ခသစ္စာရ၊ အဲဒးကရုဏာ လတူဇကုအဲရ" သာ်ဝွံ ကလေင်ပၠောပ်စိုတ် လပါ်ကုသဵု ကေုာံ မေတ္တာမာန်ရ။
သရုပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမလွဳပရာ ဘဲဒဏ်စိုတ် (Trauma) နကဵု သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇) သာ်ဝွံ ဍေံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒဒိုက်သောက အလုံအိုတ်သီုဂှ် ဍေံကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်ဟေင်ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲလုပ်စိုပ် ကၠိုဟ်ခၠင် သဘဴဓရ် (၇) သာ်ဏအ် နကဵု သတိပဋ္ဌာန်မာန်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဘဲဒဏ်စိုတ်အတိက်တအ်ဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ တသိုက်စိုတ် ဍာံဍာံပြပြမာန်ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက်
- ဝိပဿနာ
- စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာစိုတ်
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
- Levine, Peter A. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.
- Van der Kolk, Bessel (2014). The Body Keeps the Score.