ဝင်ဍုင်မန်

ပရေၚ်ဝၚ် ဂကူမန် ကေုာံ ဍုၚ်မန် ဝင်ဍုင်မန်
အလာံ
အေန်ပါယာ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲအခိၚ် ခေတ်ထဝ် (ၜိုတ် ခရေတ် ၁၄၅၀) အေန်ပါယာ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲအခိၚ် ခေတ်ထဝ် (ၜိုတ် ခရေတ် ၁၄၅၀)
ဍုင်ဇၞော်	သဓီု၊ မတ္တမ၊ ဗဂေါ
ကွေတ်ဘာသာ	ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ
အလဵုအသဳ	သမိုင်းဝင် ဘုရင်စနစ် (Historical Monarchy)

ဝၚ်ဍုၚ်မန် (အၚ်္ဂလိက်: History of the Mon people) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ဝၚ် မစိုန်သကီု ကေုာံ တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ရ။ ဂကူမန် တအ် ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ သြသတြောအေရှတေတ် (Austroasiatic) တုဲ၊ ဒှ် ဂကူ တမ်မူလ မစိုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ ကၠာအိုတ် မွဲ ရ။ ဂကူမန် တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမရၚ်တၠုၚ် ပတန် ဗဒှ် လဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။

၁. နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ဂကူမန်

ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဒေသ လဒေါဝ် အာရှ ကေုာံ ဍုၚ်ကြုက် လပါ် သၠုၚ်ကျာ တုဲ ပြံၚ်စိုပ် ကၠုၚ် ဇရေၚ် ဒေသ ၜဳမဲခေါၚ်၊ ၜဳစောဖယျာ ကေုာံ ၜဳသြၚ်လောန် (သံလွင်) နူကဵု သၞာံ မဂၠိုၚ် ကု လ္ၚီ တေအ် ရ။ ညးတအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဍုၚ် ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ ကလိဂွံ လဝ် အဆက်အစပ် ယေန်သၞာၚ် ကု ဍုၚ်အိန္ဒိယ ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။

၂. ခေတ် ဒွာရဝတဳ ကေုာံ ရးသေံ

ဝှာင်:Dvaravati wheel of law.jpg

စက်ဓမ္မစက် ခေတ် ဒွာရဝတဳ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ အနုသုခုမ မန်

ပ္ဍဲ အကြာ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂကူမန် တအ် ပတန် လဝ် အေန်ပါယာ ဒွာရဝတဳ (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ဍုၚ်သေံ (လၟုဟ်) ရ။ ဍုၚ် ဒွာရဝတဳ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု မဇၞော်မောဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ကေုာံ ပရေၚ် ဗၞိက် မဆက်စပ် ကု အိန္ဒိယ ရ။ လိက်တၟအ် မန် မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ နခေါန်ပထောမ် (Nakhon Pathom) ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ခိုၚ်ကၠိုက် မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ဂှ် ရ။

၃. ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ

ပါဲ နူ ဒွာရဝတဳ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် ပတန် လဝ် ဍုၚ် ဟရိဘုဉ္ဇယ (Hariphunchai) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုၚ်ကျာ ဍုၚ်သေံ (လၟုဟ် ဇၚ်မာဲ ကေုာံ လာမ်ဖောန်) ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဝွံ နွံ အာယုက် စဵုကဵု စိုပ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ကၠာ ဟွံဒး ဒုၚ် သီကေတ် နကဵု သၟိၚ် သေံ မၚ်ရာဲ (Mengrai) ရ။ ယေန်သၞာၚ် မန် ပ္ဍဲ ဟရိဘုဉ္ဇယ ဏအ် ဝွံ ပြးဇး လွှာဲ စိုပ် အာ အလုံ မွဲ ဒေသ ဍုၚ်သေံ သၠုၚ်ကျာ ရ။

၄. သုဝဏ္ဏဘူမိ ကေုာံ ပွမဒးဒုၚ်သီ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သဓီု

ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ် ဂှ်၊ မန် တအ် ပတန် လဝ် ဍုၚ် သဓီု (Thaton) မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ ဍုၚ်သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် တဴ နကဵု ပရေၚ် ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ လိက်ပတ် သာသနာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ ဂှ်၊ သၟိၚ် ဗၟာ အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုၚ် ဗုကာံ လုပ် ဗတိုက် သီကေတ် ဍုၚ်သဓီု တုဲ ရပ် ကေတ် ဏာ သၟိၚ် မကုတ (King Manuha)၊ တၠပညာ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ် ဂမၠိုၚ် ဇရေၚ် ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ ဍုၚ် လီု အာ ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာၚ် မန် ကေုာံ လိက်မန် ဂှ် လုပ် ဓလီုပ္ဍိုက် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။

၅. ခေတ် ဟံသာဝတဳ ပထမ ကေုာံ ရာဇာဓိရာဇ်

ဝှာင်:Razadarit.jpg

သၟိၚ် ရာဇာဓိရာဇ်၊ အာဇာနဲ ဝၚ်ဍုၚ်မန်

ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ နကဵု ပၞာန် မောန်ဂေါ တအ် တုဲ၊ သၟိၚ် ဝါရဳရောဝ် (King Wareru) ကလေၚ် ပတန် ဗဒှ် ဍုၚ်မန် နကဵု ယၟု ရာမညဒေသ ပ္ဍဲ မတ္တမ ရ။ ဗွဲကြဴ ဍုၚ် ဗဟဵု ပြံၚ် အာ ဇရေၚ် ဗဂေါ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ သၟိၚ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် ရာဇာဓိရာဇ် (Razadarit) (အုပ်ဓုပ် ၁၃၈၄-၁၄၂၁) မဒှ် သၟိၚ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲ ပရေၚ် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ (Forty Years' War) မဒစဵုဒစး ကု သၟိၚ် ဗၟာ အင်းဝ မေန်ခေါၚ် ကေုာံ မေန်ယေကျော်စွာ ရ။

၆. ခေတ်ထဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ

ကြဴနူ ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ တုဲ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဝွံ စိုပ် ကၠုၚ် ခေတ်ထဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ် စ ရ။ ခေတ် ဏအ် ဝွံ နွံ သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် ဂၞကျာ် ဇၞော် မိစောဗု (Shin Sawbu) ကေုာံ သၟိၚ် ဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) တအ် ရ။ ဍုၚ်ဗဂေါ ဝွံ ဒှ် ကၠုၚ် ဗဟဵု ပရေၚ် ဗၞိက် ဂၠးကဝ် မၞုံ ကု ထဝ်၊ သြန် ကေုာံ ကပေါတ် နာနာသာ် ရ။ သၟိၚ် ဓမ္မစေတဳ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ မသ္အးဇ္ၚး သာသနာ ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲ ဒေသ အလုံ ရာမည ရ။

၇. ခေတ် တံၚ်ငူ ကေုာံ ပွမစှ်ေအာ သြဇာ

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ်၊ သၟိၚ် တဗၚ်ရွှေထဳ ကေုာံ ဘုရၚ်နောၚ် နူ တံၚ်ငူ လုပ် ဗတိုက် သီကေတ် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ တုဲ ပၠံၚ် ကေတ် အဝဵု သြဇာ မန် ရ။ ၜိုန်ရ ဘုရၚ်နောၚ် စွံ လဝ် ဍုၚ် ဗဂေါ နဒဒှ် ဍုၚ် ဗဟဵု အေန်ပါယာ ဇၞော် ကီု လေဝ်၊ ဂကူမန် တအ် ဒး ကျ အာ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ရ။ အမာတ် ဇၞော် မန် ဗညာဒလ (Binnya Dala) ဝွံ ဒှ် ညး မကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဏအ် ကီု ရ။

၈. ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် ဂကူမန် တအ် ကတဵု ပၠန်ဂတး ကု သၟိၚ် အင်းဝ တုဲ ကလေၚ် ပတန် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ သၟိၚ် သၟိန်ထော ဗုဒ္ဓကေတဳ ကေုာံ သၟိၚ် ဗညာဒလ တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် မန် လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် အင်းဝ လီုလာ် အာ ရ။ ဆဂး၊ သၟိၚ် အလံၚ်ဘုရား (Alaungpaya) ကတဵု ဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ကလေၚ် ဗတိုက် သီကေတ် လ္ဂုၚ် ကေုာံ ဗဂေါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ဖန် ကဵု ဍုၚ်မန် ဒး လီုလာ် အိုတ်သုတ် အာ တုဲ၊ ဂကူမန် မဂၠိုၚ် ကု ကိုဋ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဇရေၚ် ဍုၚ်သေံ ရ။

၉. ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် သၠးပွး

ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အေၚ်္ဂလိက် (၁၈၂၄-၁၉၄၈) ဂှ်၊ မန် တအ် ပါလုပ် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် အေၚ်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ဍုၚ်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် ဟွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် တွဵုရး အတိုၚ် မအာတ်မိက် လဝ် တုဲ ကတဵု ဒှ် ကၠုၚ် ပရေၚ် ပၠန်ဂတး နကဵု လွဟ် ရ။ ဗော် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မပ္တံ ကု ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ (NMSP) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု နိုင်ရွှေကျင် တအ် ပတန် ကၠုၚ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် အလဵုအသဳ ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ ကဵု တွဵုရးဍုၚ်မန် (Mon State) ရ။

၁၀. ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ

ယေန်သၞာၚ် မန် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။ လိက်မန် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် လိက် ဗၟာ ကေုာံ လိက် သေံ လာန်နာ တအ် ရ။ ပါဲ နူ ဏအ်၊ ဗိသုကာ မန် မပ္တံ ကု ကျာ်စေတဳ ဂမၠိုၚ်၊ စၞစ မန်၊ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဆက် ဂျိုၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် စဵုကဵု လၟုဟ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ကေုာံ ဂကောံ မန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သေံ ရ။

ဇယား လၟေၚ် အခိၚ် ဝၚ် ဍုၚ်မန် (Timeline)

မစၟတ်သမ္တီ ခေတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝၚ်ဍုၚ်မန်

အခိၚ် (သၞာံ)	ခေတ် အေန်ပါယာ	တၚ်စၟတ် အဓိက
၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ	ဒွာရဝတဳ	အေန်ပါယာ မန် ဗဟဵု ဍုၚ်သေံ
၉-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ	သဓီု (သုဝဏ္ဏဘူမိ)	ဗဟဵု သာသနာ ကေုာံ ဗၞိက်
၁၂၈၇ - ၁၅၃၉	ဟံသာဝတဳ ပထမ	တမ်မူလ ရာမညဒေသ၊ သၟိၚ် ရာဇာဓိရာဇ်
၁၇၄၀ - ၁၇၅၇	ဟံသာဝတဳ တၟိ	အလန် လက္ကရဴအိုတ် မကလိဂွံ ဍုၚ် သၠးပွး
၁၉၇၄ - လၟုဟ်	တွဵုရးဍုၚ်မန်	ဒေသ အုပ်ဓုပ် ဇကုအလဵုဇကု သၟဝ် ဍုၚ်ဗၟာ

မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References)

• Hall, D.G.E. (1960). Burma. Hutchinson University Library.
• Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830. Cambridge University Press.
• Htin Aung, Maung (1967). A History of Burma. Columbia University Press.

လေန် မ္ၚး (External Links)

• ဝင်ဍုင်မန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ (YouTube)
• Mon people ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက်