ဝင်ရးတၞင်သဳ
| ဝင်ရးတၞင်သဳ | |
|---|---|
| History of Tanintharyi Region | |
| ဗီုရုပ် ဗွဲအပြောမ် ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ဒၞာဲဒတန် ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် | |
| တင်နင် ဒၞာဲဒတန် (Geography) | |
| တိုက် | အာရှ |
| ဒေသ | အာရှအဂၞဴ (Southeast Asia) |
| ဒၞာဲဒတန် ဍုင်လၟုဟ် | |
| ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture) | |
| ခေတ်ကာလ | ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် |
| ဍုင်ဇၞော် |
|
| အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် | ဘာသာဗၟာ, ဘာသာထဝါဲ, ဘာသာဗိက်, ဘာသာမန်, ဘာသာကရေင်, ဘာသာသေံ |
| ပရေင်ဘာသာ | ဘာသာဗုဒ္ဓ, ဘာသာခရေတ်, ဘာသာအေတ်သလာမ်, ဘာသာဟိန္ဒူ |
ဝင်ရးတၞင်သဳ (အၚ်္ဂလိက်: History of Tanintharyi Region, ဗၟာ: တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး သမိုင်း) ဝွံ ဒှ်ဝင် မလ္ၚတ်ပရူ ဒေသကရေက် သၠုင်ကျာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်ရ။ ရးတၞင်သဳ (ကိုပ်ကၠာတေံ ကော်ခဴစ တၞင်သြဳ ဟွံသေင်မ္ဂး Tenasserim) ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု မၞုံပ္ဍဲ ဒၞာဲဒတန် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုၜဳအာန်ဒါမာန် (Andaman Sea) ကေုာံ ဒဵုတၞင်သဳ (Tenasserim Hills) မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဍုင်သေံ (Thailand) တုဲ၊ ဍေံဝွံ ဒှ်လဝ် ဒေသ ဗဟဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု အာရှအគ្នေယျ လၟေင်င် ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ဝင်ဒေသဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကြပ်ကြပ် ကု ဝင် ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူသေံ၊ ကေုာံ ဝင်ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် ရ။[၁]
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဒှ်ဒေသ ဍာ်တယောဝ် မဂၠိင်တုဲ က္ဍန်ဒၟံင် မွဲ မၞုံပ္ဍဲ တွဵုရး သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ စတမ်နူ ပယျဵု တွဵုရးဍုင်မန် (Mon State) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ဆက်အာ စဵုကဵုစိုပ် ပယျဵု ဍုင်သေံ ကေုာံ ကအ်သံင် (Kawthaung) မဒှ် တမ်ရိုဟ် ပယျဵု ဒေသ ကရာက် (Kra Isthmus) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။
ဝင် ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဒှ်ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ပြိုင်ပကာန်၊ ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ဒေသဏအ်ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု က္ဍိုင်ဗတာင် ဍုင်မန် သဓီု (Thaton Kingdom) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy)၊ ကြဴနူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဍုင်သေံ အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya)၊ တုဲပၠန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဨကရာဇ်ဗၟာ တောင်ငူ (Toungoo) ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အင်္ဂလိက် တအ် သီကေတ် ဍုင်ဗၟာ ပထမအလန် ဂှ်လေဝ် ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဒှ်ဒေသ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ အင်္ဂလိက် ရ။[၂]
ရးတၞင်သဳ လၟုဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ခရိုင် အဓိက ၄ ခရိုင် မတွဟ်ဂး ခရိုင်ထဝါဲ (Dawei District)၊ ခရိုင်မြိတ် (Myeik District)၊ ခရိုင်ဗုတ်ပြင် (Bokepyin District) ကေုာံ ခရိုင်ကအ်သံင် (Kawthoung District) တအ်ရ။
၂။ ယၟု ကေုာံ တမ်မူလ (Etymology and Origin of Names)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟုမ္ဂး "တၞင်သဳ" (Tanintharyi) ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ယၟု အရေဝ်ဘာသာ နာနာ မပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူကဵု ဝင် အဆက်ဆက် ရ။
- ဘာသာမလေ (Malay): ဂကူမလေ တအ် ကော်ခဴစ ဒေသဏအ် နကဵု ယၟု တာနာ သာရဳ (Tanah Sari) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် မရာင်ဆာဲ" ဟွံသေင်မ္ဂး တာနာ သဳရဳ (Tanah Sirih) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ဇဗၠု" ရ။
- ဘာသာသေံ (Thai): ဂကူသေံ တအ် ကော်ခဴစ ဒေသဏအ် တာနာဝ် သဳ (Tanao Si - ตะนาวศรี) မကၠုင်နူ ရမ္သာင် မလေ ဂှ်ရ။
- ဘာသာမန် (Mon): ဂကူမန်တအ် ကော်ခဴစ ဏင်ကသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး တနင်သြဳ ရ။
- ဘာသာအင်္ဂလိက် (English): ပ္ဍဲအခိင် ကဝ်လဝ်နဳ၊ အင်္ဂလိက် တအ် ကော်ခဴစ တီနက်သရဳမ် (Tenasserim) ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန်ဗၟာ (SLORC) တအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ယၟု အင်္ဂလိက် နူ Tenasserim ဏာကဵု Tanintharyi နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မလုပ်သၞောဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လိက်ဝင် ဍုင်သအာင် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စကာဒၟံင် ယၟု Tenasserim ဏီရ။[၃]
၃။ ဝင်ခေတ်တမၠာ ကေုာံ ပထမအဝဲ (Ancient History and Early Period)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လ္ၚီသၞာံ ပထမ (First millennium) ဂှ်၊ ဒေသ ကရေက်သၠုင်ကျာ သွက် ရးတၞင်သဳ ဝွံ ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမၠာ မၞုံယၟု တာက္ကဝ်လာ (Takkola) ရ။ ယၟု တာက္ကဝ်လာ ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ဒေသပထဝဳ ဂရိတ် ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) ကေုာံ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံင်ရဴ မဟာနိဒ္ဒေသ (Mahāniddesa) ကေုာံ မိလိန္ဒပဉှာ (Milinda Panha) တအ်ရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒေါဝ်ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။[၄]
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကရေက်သၟဝ်ကျာ သွက် ရးတၞင်သဳ (ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် မဒှ် ဒေသ တွဵုရးဍုင်မန်) ဂှ် ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန် သဓီု (Thaton Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၅၇ ဂှ်၊ ဨကရာဇ်ဗၟာ အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူကဵု ဍုင်ဗုကာံ (Pagan Empire) ကၠုင်ဗတိုက် သီကေတ် ဍုင်သဓီု တုဲ ကရေက် ပြင်ၜဳ ရးတၞင်သဳ သီုဖအိုတ် ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်အဝဵု ဗုကာံ ရ။
ကြဴနူ ဍုင်ဗုကာံ လီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၇ ဟိုတ်နူ ပၞာန်မောန်ဂေါဝ် (Mongol invasions) တုဲ၊ ဒေသ တၞင်သဳ ဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်အဝဵု ဍုင်သေံ သုခေါထာဲ (Sukhothai Kingdom) ကေုာံ ကြဴနူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပယျဵု သၟဝ်ကျာအိုတ် သွက် ဍုင်သေံ ဂှ် စိုပ်အာ ကြပ် ၜဳသလောန် (Salween River) ပ္ဍဲ မတ်မလီု ရ။
၄။ ခေတ်ပၞာန် အကြာ သေံ ကေုာံ ဗၟာ (Era of Siamese-Burmese Wars)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက မွဲတုဲ၊ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၉ ဂှ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် (Battleground) အဓိက အကြာ ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။
- ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ (16th Century): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၆၄ ဂှ် ဨကရာဇ်ဗၟာ ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) နူ တောင်ငူ (Toungoo Dynasty) သီကေတ် ဍုင်သေံ သီုဖအိုတ် တုဲ ရးတၞင်သဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗၟာ ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သေံ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၇ ဂှ်၊ ဨကရာဇ်သေံ နရဲသိုန် (King Naresuan) ကလေင်သီကေတ် ဒေသ တၞင်သဳ ကရေက်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၂ ကေုာံ အလုံမွဲ ဒေသ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉ ရ။[၅]
- ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ (17th Century): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၄ ဂှ် ဨကရာဇ်ဗၟာ အနောက်ဖက်လွန် (Anaukpetlun) ကလေင်သီကေတ် ဒေသသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲ (Dawei) ဆဂး သီကေတ် တၞင်သဳ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဟွံမာန်ရ။ မြိတ် (Mergui) ဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် သေံ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ပရေင်ဗၞိက် ကု ဂကူယူရဝ်ပ တအ်ရ။
- ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ (18th Century): အခိင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဗၟာ (၁၇၄၀-၁၇၅၇) မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဟံသာဝတဳ တၟိ ဂှ် သေံတအ် ကၠတ်လုပ် သီကေတ် ဒေသသၠုင်ကျာ မုဟ်တၟအ် (Mottama) ရ။ ကြဴနူ အလောင်းဘုရား (Alaungpaya) ဇၞးအာ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် တုဲ ညး ကလေင်သီကေတ် ဒေသစဵုကဵု ထဝါဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၀ ရ။ ကောန်ညး ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) သီကေတ် အလုံမွဲ ဍာ်တယောဝ် တၞင်သဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၅ တုဲ တၞင်သဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗၟာ အလုံမွဲ ရ။
- ပၞာန် ၁၇၉၂-၁၇၉၄ (1792-1794 War): ဨကရာဇ်သေံ ရာမ ၁ (Rama I) မိက်ဂွံ ကလေင်ကေတ် တၞင်သဳ တုဲ လုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၂။ ဆဂး ပၞာန်ဗၟာ သၟဝ် ပၠဒပ် ကောန်သၟိင် သတိုးမင်းစော (Thado Minsaw) ကလေင်တဝ်စၞေဟ် တုဲ သေံတအ် ဒးဆုတ်ကလေင်အာ ရ။[၆]
၅။ ခေတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳ (British Colonial Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ ဂှ် ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ ပထမ (First Anglo-Burmese War) စကတဵုဒှ်ရ။ အင်္ဂလိက် တအ် သီကေတ် ဍုင်မြိတ် (Mergui) တုဲ ဍေံဒှ်အာ ဍုင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်အာ သၟဝ်အဝဵု အင်္ဂလိက် ရ။ ပၞာန် အုပ်နိဂီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၆ နကဵု လိက်ကသုက် ရန္တပို (Treaty of Yandabo) တုဲ ဨကရာဇ်ဗၟာ ဒးပအပ်ကဵု ဒေသ ရခိုင် (Arakan) ကေုာံ ရးတၞင်သဳ ဇရေင် အင်္ဂလိက် ရ။[၇]
အင်္ဂလိက် တအ် သ္ပလဝ် ဍုင်မတ်မလီု (Mawlamyine/Moulmein) နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ခရိုင်တၞင်သဳ တုဲ ဍေံဒှ်လဝ် ဍုင်ဇၞော် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုင်ဗၟာ သၟဝ်အင်္ဂလိက် (British Burma) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၆ ကေုာံ ၁၈၆၈ ဂှ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ သေံ ထပက်စၟတ်တဲ ပရေင်ပိုင်ခြာ ပယျဵု အကြာ ရးတၞင်သဳ ကေုာံ ဍုင်သေံ ရ။
ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ ဒုတိယ (၁၈၅၂) အင်္ဂလိက် တအ် သီဂွံ ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ပြံင်ဏာ ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် ဍုင်လ္ဂုင် (Rangoon) ရ။ ဆဂး ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဆက်ဒှ်ဒၟံင် ဒေသ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပ္တံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ရဝ်ဘာ (Rubber plantations)၊ ပရေင်ခါင် ဓါတ်သတ္တု (Tin mining) ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် သွက်ဂွံ ပလံင်ကပေါတ် ရ။
၆။ ဒုတိယ ပၞာန်ဂၠးတိ ကေုာံ ဂျပေန် (World War II and Japanese Occupation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲအခိင် ဒုတိယ ပၞာန်ဂၠးတိ (World War II)၊ ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ်သီကေတ် ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၁ တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၄၅ ရ။
ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် ဒၞာဲ မဒယှ်တမ္ညဝ် မပရေအ်အိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ "ဂၠံင်ကွဳစက်ပၟတ် ချိုတ်" (Death Railway) ကေုာံ "ဂၠံင်မြိတ်" (Mergui Road) ရ။ ဂၠံင်မြိတ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံင် မဆက်စပ် အကြာ ပရာချတ်ခဳရဳခါန် (Prachuap Khiri Khan) ပ္ဍဲသေံ ကေုာံ ဍုင်မြိတ် ပ္ဍဲဗၟာ ရ။ ဂျပေန်တအ် စကာ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင်ရပ်လဝ် (POWs) ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် အာရှ (Romusha) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဂၠံင်တအ်ဏအ် နကဵု သၞောတ် ကမၠောန် ဍိက် (Slave labor) တုဲ မၞိဟ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ဒးချိုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒဵုတၞင်သဳ ရ။
၇။ ကြဴနူ သၠးပွး ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Post-Independence and Administrative Changes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူ အင်္ဂလိက် တုဲ၊ ဗီုပြင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ-
- သၞာံ ၁၉၄၈: ဒေသ အပ္ဍဲ ရးတၞင်သဳ လ္ပာ် ဨသာန် တအ်ဂှ် ပါ်ပတိတ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် တွဵုရးကရေင် (Karen State - လၟုဟ် Kayin State) တၟိ ရ။
- သၞာံ ၁၉၇၄: ပ္ဍဲ လက်ထက် သကိုပ်ဗိုလ် နေဝင်း (Ne Win) ဍုင်ဗၟာ ဒက်ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ တုဲ၊ ကရေက်သၟဝ်ကျာ သွက် ရးတၞင်သဳ မပ္တံကဵု မတ်မလီု၊ သဓီု တအ်ဂှ် ပါ်ပတိတ် တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် တွဵုရးဍုင်မန် (Mon State) တၟိ ရ။
- ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်မတ်မလီု ဂှ် ပါလုပ်အာ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သွက် ရးတၞင်သဳ မသှ်ေဒၟံင်ဂှ် ပြံင်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ထဝါဲ (Dawei) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
၈။ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ (Culture, Demographics and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ဘာသာ | တၟေင်က္ဍိုပ်ကၠံ |
|---|---|
| ဘာသာဗုဒ္ဓ | ၈၇.၅% |
| ဘာသာခရေတ် | ၇.၂% |
| ဘာသာအေတ်သလာမ် | ၅.၁% |
| ဘာသာဟိန္ဒူ | ၀.၂% |
ရးတၞင်သဳ ဝွံ ဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ၊ ဘာသာနာနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဂကူဗၟာ (Bamar) ဂှ် ဒှ် ဂကူ မၞုံလၟိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် တုဲ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဂကူ ထဝါဲ (Dawei) ကေုာံ ဂကူ မြိတ် (Myeik/Beik) မဟီု အရေဝ် သကုတ်ဗၟာ မတၞဟ်ခြာ ရ။
ဂကူကရေင် (Karen) ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဒေသဏအ်တုဲ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူသေံ (Thai) ကေုာံ ဂကူမလေ (Malay) တအ် လေဝ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။
ဂကူ မတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးတၞင်သဳ ဂှ် ဒှ် ဂကူ မဝ်ကေန် (Moken) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ ချလုံ (Sea Gypsies) တအ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲလ္တူ ဍာ်ၜဳ ကေုာံ က္ၜင် အလုံမွဲ ဘဝ ညးတအ် တုဲ ဂၠာဲစ စၞၜဳ နကဵု နဲကဲ တမၠာ ပ္ဍဲကဵု တကအ်မြိတ် (Mergui Archipelago) တအ်ရ။
၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ (Geography, Economy and Natural Resources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ ရးတၞင်သဳ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တိဍာ်၊ ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ကပေါတ်ၜဳ တအ်ရ။
- ဒဵုတၞင်သဳ (Tenasserim Hills): ဒှ် ရေင်ဒဵု မဂၠိင် ၜိုတ် ၁၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မပါ်ခြာလဝ် ပယျဵု အကြာ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ ရ။ ပ္ဍဲဒဵုဏအ်ဝွံ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် မပ္တံကဵု စိင်၊ ကၠ၊ ကေုာံ စိုင် တအ်ရ။[၈]
- ၜဳတၞင်သဳ (Great Tenasserim River): ဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ မဇွောဝ်စှ်ေ နူကဵု ဒဵုတၞင်သဳ တုဲ လုပ်စိုပ် ၜဳအာန်ဒါမာန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မြိတ် ရ။ ၜဳဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ ပရေင်တရဴ ဍာ် ရ။[၉]
- တကအ်မြိတ် (Mergui Archipelago): နွံကဵု တကအ် ဍောတ်ဇၞော် ၜိုတ် ၈၀၀ ပြင်င် တုဲ ဍေံဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံကဵု သဘာဝ ၜဳ မခိုဟ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဝွံ နွံကဵု ကမၠောန် လွဳလွတ် ပုလဲ (Pearl farming)၊ တမၠာဲ (Tin)၊ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ဗက်ၚာ် (Fishing) ရ။[၁၀]
- ဓါတ်သတ္တု: ဒေသဏအ်ဝွံ ဂၠိုင်တဴ နကဵု တမၠာဲ (Tin)၊ တာန်သတေန် (Tungsten) ကေုာံ ပသဲ (Iron ore) တအ်ရ။
၁၀။ သရုပ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ရးတၞင်သဳ ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵုအုပ်ဓုပ် မဂၠိုင်ကဵု အလန် ရ။ နူကဵု ခေတ် ဍုင်သဓီု မန်၊ ခေတ် အယုဒ္ဓယ သေံ၊ ခေတ် တောင်ငူ ဗၟာ၊ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ်ဂှ် ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် လၟေင်င် ရ။
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဂတဏအ်၊ ရးတၞင်သဳ ဝွံ နွံကဵု အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် လ္ပာ် ပရေင်ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ (Tourism industry) ဗွဲမလောန် ရ။ သဘာဝ ၜဳ မအးဇ္ၚး ပ္ဍဲ တကအ်မြိတ် တအ်ဂှ် ဓရောတ်ကော်ဒၟံင် ညးလ္ၚတ်တရဴ နူကဵု ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် သဘာဝ (Environmental degradation) တအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရးတၞင်သဳ မွဲရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ပရူပရာ တကအ်မြိတ် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (YouTube)
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Baker, Chris (2005). A History of Thailand. Cambridge University Press. ISBN 978-0521016476။
- ↑ Lieberman, Victor (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Cambridge University Press. ISBN 978-0521804967။
- ↑ Tanintharyi Region. Wikipedia.
- ↑ Gerini, G.E. (1905). "Historical Retrospect of Junkceylon Island". Journal of the Siam Society.
- ↑ Wisetsiri, W. (2016). The Ayutthaya Kingdom Trading Relationship with Mergui – Tenasserim from 1590 – 1767 (Thesis). Srinakharinwirot University.
- ↑ Burmese–Siamese War (1792–1794). Wikipedia.
- ↑ British rule in Burma. Wikipedia.
- ↑ Tenasserim Hills. Wikipedia.
- ↑ Great Tenasserim River. Wikipedia.
- ↑ Mergui Archipelago. Wikipedia.
- Baker, Chris (2005). A History of Thailand. Cambridge University Press. ISBN 978-0521016476။
- Lieberman, Victor (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Cambridge University Press. ISBN 978-0521804967။
- Gerini, G.E. (1905). "Historical Retrospect of Junkceylon Island". Journal of the Siam Society.
- Wisetsiri, W. (2016). The Ayutthaya Kingdom Trading Relationship with Mergui – Tenasserim from 1590 – 1767 (Thesis). Srinakharinwirot University.
- Tanintharyi Region. Wikipedia.
- Tenasserim Hills. Wikipedia.
- Burmese–Siamese War (1792–1794). Wikipedia.
- Mergui Archipelago. Wikipedia.
- British rule in Burma. Wikipedia.
- Great Tenasserim River. Wikipedia.
<ref> tag with name "Baker2005" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Lieberman2003" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Gerini1905" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Wisetsiri2016" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiTanintharyi" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiTenasserimHills" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Wiki1792War" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiMergui" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiBritishBurma" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiRiver" defined in <references> is not used in prior text.