ဝင် ဂကူကရေင်
| ဝင် ဂကူကရေင် | |
|---|---|
| History of Karen People | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Ethnic Identity) အခေါင် တန်တဴအလဵုအလဵု (Self-determination) ဌာန်ကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Pluralistic Society) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | ဝင် ဍုင်ဗၟာ (History of Myanmar) မနုဿဗေဒ (Anthropology) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) |
ဝင် ဂကူကရေင် (အၚ်္ဂလိက်: History of Karen People) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်စပ် ကု တမ်ရိုဟ်၊ လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကောံမၞိဟ် ကောန်ဍုင်အရင် ကရေင် တအ် ရ။
ဂကူကရေင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မပဒတဴ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗၟံက်၊ သီုကဵု ပ္ဍဲ ဇိုင်ပယျဵု ရးနိဂီုသေံ ရ။ နူကဵု လညာတ် မနုဿဗေဒ မ္ဂး၊ ဂကူကရေင် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဂကူ မၞုံကဵု လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မွဲဓဝ် ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တၞောဝ် ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကရေင်စကော (Sgaw)၊ ကရေင်ပိုး (Pwo)၊ ပအိုဝ်၊ ကေုာံ ကယျာ (Kayah) တအ် ရ။
၁။ တမ်ရိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဆုဲ (Origins and Migration)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူကရေင် တအ်ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု တၞောဝ် အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan linguistic family) ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ကၠာဟွံစိုပ် ခေတ်လဒေါဝ် တေအ် ဂှ်၊ ဂကူကရေင် တအ်ဝွံ ဍေံ ပြံင်ဆုဲ စှ်ေကၠုင် နူကဵု ဒေသ တိဗေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် လပါ်သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ဍေံတအ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင်ၜဳ ဧရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳ သာလောန် (Salween River) ရ။ ဍေံတအ် ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ကၠာနူ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံ တအ် ဏီ ရ။
၂။ ခေတ် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala Era and Autonomy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ်၊ ဂကူကရေင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် မဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဗဟဵု အဝဵုအာဏာ ရ။
- ပရေင်တန်တဴ နကဵု သၠးပွ: ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) မ္ဂး၊ ဂကူကရေင် တအ်ဝွံ ဍေံ ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နူကဵု သၟိင်ဗၟာ၊ သၟိင်မန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်သေံ တအ် ရ။ ဍေံတအ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒေသ ဇကု ကဵု ဇကု ရ။
- ပရေင်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ကေုာံ ပၞာန်: ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဆက်ဆောံ သွံရာန် ကပေါတ် ဂြိုပ် ကု ဍုင် ဇိုင်ၜဳ တအ် တုဲ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဍေံ ပါဝင် ကၠောန် သၟာပၞာန် သွက် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဂမၠိုင် ရ။ (ဥပမာ - ဖံဗရိုတ် ကရေင် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် ဒံင်သန် ရ)။
၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Colonial Era and Transformation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အခိင် အင်္ဂလိက် လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂကူကရေင် ရ။
- သာသနာ ကေုာံ ပညာ: မိရှေန်နရဳ (Missionaries) နူ ရးပလိုတ် တအ် စိုပ်ကၠုင် တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂကူကရေင် လ္ၚဵု ဂွံ ပြံင်လှာဲ သာသနာ ဇကု ဇကု စိုပ်အာ ခရေတ်ယာန် ရ။ ဍေံတအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု လိက်ပတ် ကရေင် (စကော ကေုာံ ပိုး) နကဵု အက္ခရ် ရဝ်မာန် ကေုာံ အက္ခရ် ဗၟာ/မန် ရ။
- ပရေင်ပါ်ခြာ ပၞာန် (Military Divide): အင်္ဂလိက် တအ် သုင်စောဲ သၞောတ်ဝ် "ပါ်ခြာ တုဲ အုပ်ဓုပ်" ရ။ ဍေံတအ် ရုဲစှ် သုင်စောဲ ဂကူကရေင် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂၠိုင်နူ ဂကူဗၟာ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင် ဟွံယုံကြည် ရေင်သ္ကအ် အကြာ ဂကူကရေင် ကဵု ဂကူဗၟာ ဗွဲကြဴ ရ။
၄။ ပရေင်သၠးပွ ကေုာံ ပဋိပက္ခ လွဟ်လက်နက် (Independence and Armed Conflict)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွ (၁၉၄၈) ဂှ် ဂကူကရေင် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ တန်တဴ နကဵု ရးနိဂီု ဇကု ရ။
- ပရေင်က္တဵုသပုန် (The Karen Revolution): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ်၊ ဂကောံ ကောန်ဂကူ ကရေင် (Karen National Union - KNU) တအ် စပ္တံ ပရေင်က္တဵုသပုန် လွဟ်လက်နက် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုင်သၠးပွ ကရေင် မကော်ဂး "ကော်သူးလေ" (Kawthoolei) ရ။
- ပဋိပက္ခ ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲဍုင် မဂၠိင်သ္ၚောဲအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ပကဵု ညံင် ကောန်ဂကူ ကရေင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးပြံင်ဆုဲ ဒှ် ညးလလဴ (Refugees) ပ္ဍဲ ဇိုင်ပယျဵု သေံ ရ။
၅။ အဆက်အစပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies Perspective)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ ဝင် ဂကူကရေင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် နမူနာ အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပြသၞာ ဝါဒ "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" (Ethno-nationalism) ရ။
- ယေန်သၞာင် မၞုံကဵု စွေက်နာနာ: ဌာန်ကောံမၞိဟ် ကရေင် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဌာန်ကောံမၞိဟ် မတုပ်သၟဟ် မွဲဓဝ် ရ။ ဍေံ နွံကဵု ဂကောံ မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (DKBA)၊ ဂကောံ ခရေတ်ယာန် (KNU)၊ ကေုာံ မရှ်ေသှ်ေ ကလော် ဒေသ ရ။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ကဵု ညံင် ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံ ဝါတ်ဂါတ် ကၠုင် ရ။
- ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် (Federalism): ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကူကရေင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နူ ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒီမဝ်ကရေသဳ မကဵု အခေါင် တန်တဴအလဵုအလဵု ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (Ethnic Nationalities)
- ပူဂိုလ် ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင် (People of Myanmar)
- ဝင် ဍုင်ဗၟာ (History of Myanmar)
- သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Smith, M. (1991). Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity. Zed Books.
- South, A. (2008). Ethnic Politics in Burma: States of Conflict. Routledge.
- Thawnghmung, A. M. (2011). The Karen Revolution in Burma: Diverse Voices, Uncertain Ends. East-West Center.