ဝင် ဂၠးတိ
ဝင် ဂၠးတိ (အၚ်္ဂလိက်: World history ဟွံသေင်မ္ဂး Global history) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သမိုင်း စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝင် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ဒေသ မွဲမွဲ (National history) တုဲ၊ ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အလုံ ဂၠးတိ (Global processes) ရ။[၁]
ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ နည်းပညာ မပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် နကဵု လၟေင် အခိင် (Chronology) တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဝင် ဂၠးတိ" ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် မဆက်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် (Homo sapiens) ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စကာ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Written records)၊ အာဲကၟာဲ ဒြပ် (Archaeological evidence)၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ (Genetics) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် တအ် ဏအ် ရ။
နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ဝင် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ပိုယ် ဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍုင် တအ် ဏအ် သွံရာန်၊ တက်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ရေင်သကအ် (Cross-cultural interactions) ရ။
၂။ ခေတ် တမၠာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ (Paleolithic and Early Humans)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး အာဖရိက (Africa) လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် တၟအ် တြေံ (Paleolithic Era) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နကဵု လညာတ် မဂၠာဲ သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ ပကောံ စၞစ (Hunter-gatherers) ရ။[၂]
လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၇၀,၀၀၀ ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ပြံင်တိတ် နူ အာဖရိက တုဲ ပြးဇး စိုပ် အာ ဥရောပ၊ အာရှ၊ ကေုာံ အမေရိက ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညးတအ် စကာ ကိရိယာ တၟအ်၊ ကၠောန် ပၟတ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။
၃။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တဵုလွဳ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဍုင် (Agricultural Revolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိက မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မကော်စ "ပရေင်ပြံင်လှာဲ တဵုလွဳ" (ခေတ် တၟအ် တၟိ - Neolithic Revolution) ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဒေါအ် မံင် ပ္ဍဲ ဌာန် မွဲ ဒၞာဲ တုဲ စ တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် ရ။
ဟိုတ်နူကဵု စၞစ ဂၠိုင် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။ ယေန်သၞာင် (Civilizations) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပ္တံကဵု မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) ပ္ဍဲ ကြုင် တာင်ဂရစ်၊ အဳဂျေပ် (Egypt) ပ္ဍဲ ကြုင် နိုင်း၊ ကေုာံ ဟရပ္ပ (Indus Valley) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
၄။ ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဂမၠိုင် (Ancient World and Empires)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စနူ သၞာံ ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) စဵုကဵု ၅၀၀ အေဒဳ (CE) ဝွံ ဒှ် အခိင် အေန်ပါယာ (Empires) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ရ။
- အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire): အုပ်ဓုပ် လဝ် ရးဥရောပ ကေုာံ ပွဳပွူ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်။
- အေန်ပါယာ ဟန် (Han Dynasty): ပံင်ကောံ လဝ် ဍုင်ကြုက် တုဲ ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
- အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire): အုပ်ဓုပ် လဝ် အိန္ဒိယ သီုဖအိုတ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။
ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ် လေဝ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
၅။ ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Post-Classical History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အကြာ သၞာံ ၅၀၀ ကဵု ၁၅၀၀ အေဒဳ ဝွံ ညးကော်စ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ဂၠံင် ဍာန် သုတ် (Silk Road) ကေုာံ ဂၠံင် ၜဳ အိန္ဒိယ ရ。[၃]
ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးအာရပ် ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ပြးဇး အာ စဵုကဵု ဥရောပ ကဵု အာရှ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ မန်ဂေါလ် (Mongol Empire) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂျေန်ဂေတ် ခါန် (Genghis Khan) ဂှ် သီကေတ် တိဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။
၆။ ခေတ် တၟိ လပါ်စ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးတိ (Early Modern Period)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞာံ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ၁၈၀၀ ဂှ် ဒှ် အခိင် ဥရောပ တအ် စ လ္ၚတ် ဂၠာဲ တိဍာ် တၟိ (Age of Discovery) ရ။ ကရေတ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လံမ်ဗပ် (Christopher Columbus) စိုပ် အမေရိက ပ္ဍဲ ၁၄၉၂ တုဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဝ်လံမ်ဗဳယာန် (Columbian Exchange) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ - ကပေါတ်၊ စၞစ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ယဲ တအ် ပြးဇး အာ အကြာ သဟရာပ် ၜါ (Old World and New World) ရ。[၄]
အခိင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် စတင် ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) မဒှ် အခိင် ဍုင် ဥရောပ တအ် အုပ်ဓုပ် တိဍာ် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အမေရိက၊ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကေတ် ဒြပ်ရတ် ရ။
၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗြိတိန် ရ။ စၞး မစကာ ဒြဟတ် မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam power) ကေုာံ ဓါတ် တၟအ်ချး (Coal) သွက်ဂွံ ဂေတ် စက် ရ။
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လဳဇေမ် (Capitalism) ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် (Urbanization) လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
| ယၟု ခေတ် | အခိင်ကာလ (သၞာံ) | ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိက |
|---|---|---|
| ခေတ် တၟအ် | ၃၀၀,၀၀၀ - ၁၀,၀၀၀ ဘဳသဳ | ဖန်ဗဒှ် ပၟတ်၊ ကိရိယာ တၟအ်။ |
| ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ | ၃,၀၀၀ ဘဳသဳ - ၅၀၀ အေဒဳ | ပရေင်တဵုလွဳ၊ လိက်ပတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ဟန်။ |
| ခေတ် လဒေါဝ် | ၅၀၀ - ၁၅၀၀ အေဒဳ | ဂၠံင် သုတ်၊ ပရေင်ပြးဇး ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ မန်ဂေါလ်။ |
| ခေတ် တၟိ လပါ်စ | ၁၅၀၀ - ၁၈၀၀ အေဒဳ | ပရေင်ဂၠာဲ တိဍာ် တၟိ၊ ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ၊ သိပ္ပံ။ |
| ခေတ် စက်ယန္တရား | ၁၈၀၀ - လၟုဟ် | စက်ယန္တရား၊ ပၞာန် ဂၠးတိ၊ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ်။ |
၈။ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ ပၞာန် ဂၠးတိ (20th Century and World Wars)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဝွံ ဒှ် အခိင် မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် အမၠံက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကီု ရ။
ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (World War I: 1914-1918) ကေုာံ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II: 1939-1945) ဝွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဒးချိုတ် အာ ဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန် ရ။ လက္ကရဴ ပၞာန် ဒုတိယ တုဲ၊ ဂၠးတိ ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဗလံက် နကဵု ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) အကြာ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ရ။[၅]
၉။ ခေတ် လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ (Contemporary History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ပၞာန် ၜိုဟ် အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ လုပ် စိုပ် အာ ခေတ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အင်တာနက် (Internet) ကေုာံ ပရေင်ဆက်သွယ် တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဏအ် ဂွံ ဒှ် အာ "ကွာန် ဂၠးတိ" (Global village) မွဲ ရ။
ဆဂး ခေတ် လၟုဟ် ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳ ဥတု (Climate change)၊ ယဲ ကပ် ဂၠးတိ (Pandemics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ် (Economic inequality) ရ။
၁၀။ သဳအိုရဳ ဝင် ကေုာံ အနာဂတ် (Historical Theory and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ဝင် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -
- ဝင် မာက်စ်သေတ် (Marxist History): အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကဆံင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
- ဝင် ဇၞော် (Big History): ပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကု ဝင် စက္ကဝါ (Universe) စနူ ကတဵုဒှ် စက္ကဝါ စဵုကဵု လၟုဟ်။
သွက် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် ဂှ်၊ ဝင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မမာန် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ တၟိ လၟိုန် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ရီုဗင် ကဵု သတိ သွက် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် ခိုဟ်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ McNeill, W. H. (1998). A World History, 4th, Oxford University Press, 10-15။
- ↑ Harari, Y. N. (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper, 15-20။
- ↑ Bentley, J. H. (2011). Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past, 5th, McGraw-Hill, 200-210။
- ↑ Diamond, J. (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W. W. Norton & Company, 35-40။
- ↑ Stearns, P. N. (2001). World History in Brief: Major Patterns of Change and Continuity, 3rd, Longman, 315-320။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝင် (History)
- ဂၠးတိ (Earth)
- ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II)
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)