ဝင် ဍုင်ဗၟာ
| ဝင် ဍုင်ဗၟာ | |
|---|---|
| History of Myanmar | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ဌာန်ကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Society) သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵုအာဏာ (Power Dynamics) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | ဝင် အာရှအဂၞဲ (History of Southeast Asia) ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) |
ဝင် ဍုင်ဗၟာ (အၚ်္ဂလိက်: History of Myanmar ဟွံသေင်မ္ဂး History of Burma) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် ရ။
နူကဵု လညာတ် မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဝင် မ္ဂး၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဍုင် မက္တဵုဒှ်လဝ် နကဵု ဂကူမွဲဓဝ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒတန် မၞုံကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အဝဵုအာဏာ အကြာ ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ဂကူပျူ၊ ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူယခေင်၊ ကေုာံ ဂကူသေံ (ရှမ်း) တအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။
၁။ ခေတ် ဍုင်ပျူ ကေုာံ ဂကူမန် တမၠာ (Pyu City-States and Early Mon)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အခိင်ကာလ ကၠာအိုတ် မၞုံကဵု စၟတ်သမ္တီ ဝင် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိင် ဍုင်ပျူ (Pyu) ကေုာံ ဍုင်မန် တအ် ရ။
- ဍုင်ပျူ (Pyu City-States): ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဂကူပျူ တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင် မပ္တံကဵု ဟလင် (Halin)၊ ဗိဿနိုး (Beikthano)၊ ကေုာံ သရေခေတ္တရာ (Sri Ksetra) စဵုကဵုစိုပ် ၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍေံတအ် ဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ အိန္ဒိယ ရ။
- ဍုင်မန် တမၠာ: ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဇိုင်ၜဳ မတ္တမ ဂှ် ဂကူမန် တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ဟွံသေင်မ္ဂး သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ယေန်သၞာင်မန် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ ရ။
၂။ ခေတ် အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Bagan Empire)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ (King Anawrahta) ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ဗုကာံ ရ။
- ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် (Cultural Integration): ဗုကာံ ဝွံ ဍေံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု တုဲ၊ ဒုင်ကေတ် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု လိက် ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) နကဵု သၟိင်ကျာန်စစ်သား ဂှ် ဍေံ ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ် ရ။
၃။ ခေတ် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Mandala System and Hongsarwaetoi)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ပါ်ပြးအာ တုဲ ဍုင်နာနာ က္တဵုဒှ်ကၠုင် အတိုင် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) ရ။
- ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsarwaetoi): ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ) ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ စိုပ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ရ (ဥပမာ - လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ)။
- အေန်ပါယာ တံင်ငူ (Taungoo) ကေုာံ မြံက်ဦး (Mrauk U): ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် တံင်ငူ၊ တုဲ ပ္ဍဲ ရးရခိုင် ဂှ် ဍုင်မြံက်ဦး က္တဵုဒှ်ကၠုင် ရ။ ခေတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပတိုက်ပၞာန် ရေင်သ္ကအ် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ လၟိဟ်မၞိဟ် (Manpower) နကဵု သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ရ။
၄။ ခေတ် ကုံဗံင် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Konbaung and Colonial Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် သၟိင်အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) ဒက်ပ္တန် မင်းဆက် ကုံဗံင် မဒှ် အေန်ပါယာ အလုံဍုင်ဗၟာ လက္ကရဴအိုတ် ရ။
- ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်: ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ ၃ ဝါ တုဲ ပ္ဍဲ ၁၈၈၅ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ အလုံမွဲ ဍေံ ဒးဒုင် သီကေတ် သၟဝ် အဝဵု အင်္ဂလိက် ရ။
- ဖဵုလပါ် ပရေင်မၞိဟ်: အင်္ဂလိက် တအ် ဓဇက် ဖျေဟ် "ပယျဵုတိဍာ်" တၟိ တုဲ သုင်စောဲ နဲကဲ "ပါ်ခြာ တုဲ အုပ်ဓုပ်" (Divide and rule) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ပါ်ခြာ ဂကူ (Ethnic divisions) မဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
၅။ ခေတ် ဍုင်သၠးပွ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ လၟုဟ် (Independence and Modern Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူနာနာ တအ် ထပက်လဝ် လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဖက်ဒရယ် (Federal Union) ရ။ ဆဂး၊ ကြဴနူ ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ တုဲ၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗွဲမလအ်လ တုဲ၊ ပရေင်ပဋိပက္ခ လွဟ်လက်နက် အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ရဲကောန်ဍုင်အရင် တအ် (Ethnic Armed Organizations) သက်တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု လက်ထက် တ္ၚဲဏအ် ရ။
အဆက်အစပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies Perspective)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် နမူနာ အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဌာန်ကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ မ္ဂး ဌာန်ကောံမၞိဟ် တအ် ဍေံတအ် ဂွံ တန်တဴလဝ် မွဲစွံ နကဵု လညာတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Pluralism) သၟဝ် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ရ။ ဆဂး၊ ပွမဖန်ဗဒှ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ (Modern Nation-State) ကေုာံ လညာတ် "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" (Ethno-nationalism) မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂကူ မၞုံလၟိဟ် အောန် တအ် ဂွံ ဒးဒုင် ဖဍိုဟ်ပ္တိတ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝင် အာရှအဂၞဲ (History of Southeast Asia)
- ဝင်မန် (Mon History)
- အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Bagan Empire)
- သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Thant Myint-U. (2001). The Making of Modern Burma. Cambridge University Press.
- Lieberman, V. B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830. Cambridge University Press.
- Aung-Thaw. (1972). Historical Sites in Burma. Ministry of Union Culture.