ဝင် အာရှအဂၞဲ
| ဝင် အာရှအဂၞဲ | |
|---|---|
| History of Southeast Asia | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် (Cultural Syncretism) သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ် (Global Trade Networks) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | ဝင် (History) ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology) ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) |
ဝင် အာရှအဂၞဲ (အၚ်္ဂလိက်: History of Southeast Asia) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် မဆေင်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) မပ္တံကဵု ရးတိုက် (Mainland) ကေုာံ ရးတကအ် (Maritime) တအ် ရ။
ဟိုတ်နူကဵု ဒတန် ပထဝဳဝင် မၞုံ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တုဲ၊ ဒေသဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ်လဝ် ဒတန် ဗဟဵု အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ်၊ ပရေင်ပြးဇး သာသနာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ အေဿလာမ်) ကေုာံ ပရေင်ပံင်နှဴ ယေန်သၞာင်နာနာ နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။
၁။ ခေတ် ကၠာဝင် ကေုာံ ဌာန်ကောံမၞိဟ် တမၠာ (Prehistory and Early Settlements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် အာရှအဂၞဲ ဝွံ စပ္တံ နူကဵု ခေတ်တၟအ် ကေုာံ ခေတ်ဗရိုတ် ရ။ ဂကောံမၞိဟ် မဟီုအရေဝ် သြသထြောအေရှာတ် (Austroasiatic) မပ္တံကဵု ဂကူမန်-ခမာ ကေုာံ မဟီုအရေဝ် သြသထြောနဳရှာတ် (Austronesian) တအ်ဝွံ ဍေံတအ် စပ္တံ တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ်ဗရိုတ် (ဥပမာ - ယေန်သၞာင် ဒံင်သန် Dong Son culture) ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ရ။
၂။ ခေတ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Early Kingdoms and Indianization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စိုပ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ နကဵု ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်ဝွံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကၠာအိုတ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ရ -
- ဍုင်ဖူနန် (Funan) ကေုာံ စမ္ပါ (Champa): ပ္ဍဲ ဒေသ ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ လၟုဟ်။
- ဍုင်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati): ဒက်ပ္တန် နကဵု ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်သေံ လၟုဟ် (ဥပမာ - နခန်ပထမ်)။ ဍေံ ဒှ် ဒတန် ဗဟဵု မပြးဇး ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ အနုသုခုမ အဓိက ရ။
- သြဳဝိဇယ (Srivijaya): အေန်ပါယာ ရးတကအ် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳရှာ လၟုဟ် မထိင်ဒဝ်လဝ် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ ရ။
၃။ ခေတ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဂမၠိုင် (Classical Empires Period)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နူကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိင် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဂမၠိုင် မပိုင်ပြဳ အဝဵု နကဵု သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) ရ။
- အေန်ပါယာ ခမာ (Khmer Empire): ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင် အင်ကောဝ် (Angkor) မၞုံကဵု နဲကဲ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် ဍာ် (Water management) မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။
- အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Bagan Empire): ပိုင်ပြဳလဝ် ဒေသ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် တုဲ၊ သုင်စောဲလဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် အဝဵုအာဏာ ရ။
- မဇပါဟိတ် (Majapahit): အေန်ပါယာ ဟိန္ဒူ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ တကအ် ဂျာဗာ (Java) ရ။
၄။ ခေတ် ပရေင်ဗၞိက် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (Early Modern and Pre-Colonial Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အခိင် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ဗၞိက် ကပေါတ်မသၟူမောဝ် (Spice trade) ကိစ္စဇၞော်ကၠုင် ရ။ သာသနာ အေဿလာမ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ မလေရှား ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ ရ။ ဍုင် ဗဂေါ (Hanthawaddy) မဒက်ပ္တန် နကဵု ဂကူမန်၊ ကေုာံ ဍုင်အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) ဂကူသေံ တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဒှ် ဒတန် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။
၅။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စတမ် နူ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ အထေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ရးဥရောပ မပ္တံကဵု ဍုင်ပဝ်တူဂြဳ၊ ဒာတ်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် လုပ်သီကေတ် အာရှအဂၞဲ ရ။
- ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်ဝွံ သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ တမၠာဂှ် လီုလာ်အာ တုဲ၊ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် ဖျေဟ်လဝ် "ပယျဵုတိဍာ်" (Fixed borders) ခေတ်တၟိ ရ။
- ဍုင်သေံ (Siam) မွဲဟေင် ဍေံ ဟွံဒးဒုင် သီကေတ် သၟဝ် အဝဵု ကဝ်လဝ်နဳ ရ။
၆။ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွ (Modern Era and Independence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ အုပ်နိဂီုတုဲ၊ ရးနိဂီု အာရှအဂၞဲ တအ် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွ ရ။ ပရေင်ကတဵုဒှ် လညာတ် ဍုင်ဆာန် (Nationalism) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ကဆံင် ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသဂှ် ဂကောံ အာသဳယာန် (ASEAN) ကို ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇ ရ။
အဆက်အစပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် (Sociological Perspective)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နူကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ ဝင် အာရှအဂၞဲ ဝွံ ဍေံ သက်သဳထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဒေသဏအ် ဟွံသေင် ဒတန် မၞုံကဵု "မွဲဂကူဓဝ်" (Homogeneous society)၊ ဍေံ ဒှ် ဒတန် မက္တဵုဒှ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ (Pluralism) မွဲ ရ။ လညာတ် "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" (Ethno-nationalism) မနွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဆ လညာတ် မစိုပ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ သၟး ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (Pre-Colonial Era)
- သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System)
- ဝင်မန် (Mon History)
- ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Tarling, N. (Ed.). (1992). The Cambridge History of Southeast Asia. Cambridge University Press.
- Reid, A. (1988). Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680. Yale University Press.
- Higham, C. (2014). Early Mainland Southeast Asia. River Books.