ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ
| BlankMap-World.svg ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ ဝွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ပရူ ပရေင်အုပ်ဓလီု အလုံဂၠးတိ ကေုာံ အကျိုဟ်ဆက် မသှ်ေၜက်ဒၟံင် လတူ ဍုင်မဒးဒုင်လဝ် ကဝ်လဝ်နဳတအ်။ | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | ကွတ်သိပ္ပပရေင်မၞိဟ်၊ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင် |
|---|---|
| ပရူပရာ မလ္ၚတ် အဓိက | အကျိုဟ်ဆက် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ပရေင်အုပ်ဓလီု ယေန်သၞာင်၊ ပွမစၟတ်သမ္တီ "ညးတၞဟ်" |
| တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင် | အက်ဒဝပ် သာအိတ် (Edward Said) ဖရန့် ဖာနောန် (Frantz Fanon) ဂါယထရဳ သပဳဗက် (Gayatri Spivak) ဟဝ်မဳ ဘာဘာ (Homi K. Bhabha) |
| လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုင် | Orientalism (၁၉၇၈) The Wretched of the Earth (၁၉၆၁) |
ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ (အၚ်္ဂလိက်: Postcolonialism ဟွံသေင်မ္ဂး Postcolonial studies) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် မွဲမ မလ္ၚတ် ပရူ အကျိုဟ်ဆက် မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူကဵု ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) ကေုာံ ဝါဒအေန်ပါယာ (Imperialism) လတူ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။
သီအဝ်ရဳဏအ်ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမပါ်ပဲါ သၞောတ်အဝဵုသြဇာ အကြာ ဍုင်မကေင်အုပ်ဓလီုလဝ် ညးတၞဟ် (Colonizers) ကေုာံ ဍုင်/ဂကူ မဒးဒုင်လဝ် အုပ်ဓလီု (Colonized) တအ်ရ။ ဍေံလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍုင်ပလိုတ်တအ် စကာလဝ် အဝဵု၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိက်ပတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ကဆံင် ဂကူတၞဟ် ညံင်ဂွံဒှ် မၞိဟ်ကဆံင်သၟဝ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂကူမဒးဒုင်အုပ်ဓလီုတအ် ကလေင်ဒက်ပ္တန် ဇကုအလဵုဇကု ကြဴနူ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွးရ။
ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ ဝွံ စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နဒဒှ် ကဏ္ဍပညာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ကေုာံ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ (သၞာံ ၁၉၇၀-၁၉၈၀ တအ်) ကြဴနူ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ အာဖရိက တအ် ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု အေန်ပါယာ ဥရောပရ။
ကိုပ်ကၠာတေအ် ဝင်ကောန်မၞိဟ်ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် ညးမအံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမအုပ်ဓလီု (Eurocentric view) တအ်သၟးရ။ သီအဝ်ရဳဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ်တုဲ ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် နကဵု လညာတ် ကေုာံ ရမ္သာင် ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်တအ်ရ။
သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်အုပ်ဓလီု ယေန်သၞာင် (Cultural Imperialism / Hegemony): ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်ယေန်သၞာင်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ ဍုင်ပလိုတ်တအ် ဂွံဒှ် အရာမခိုဟ်အိုတ်၊ မစိုပ်ကဆံင်အိုတ် (Civilized) တုဲ ယေန်သၞာင် ဒေသခံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမယုတ်သဝ် (Backward or Primitive) ရ။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ "ညးတၞဟ်" (Othering): ပွမပါ်ခြာ ဂကောံမၞိဟ် ၜါလပါ် မတွဟ်ဂး "ပိုဲ" (Us - ညးမစိုပ်ကဆံင်) ကေုာံ "ညးတၞဟ်" (The Other - ညးမယုတ်သဝ်၊ ညးမဒးဒုင် ကောပ်ကာဲ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ ဂွံဒှ် အရာမဍာံစၟတ်ရ။
- ညးကဆံင်သၟဝ် (Subaltern): ဝေါဟာရ မစကာလဝ် နကဵု တၠပညာ ဂါယထရဳ သပဳဗက် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဂကောံမၞိဟ် မဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ် ကဆံင် သၟဝ်အိုတ်၊ မဟွံမွဲကဵု ရမ္သာင် လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ မဒးဒုင်ဝေင်ပါဲ နူကဵု ဝင်အဓိက (ဥပမာ- သၟာဗ္ၚ၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ)။
- ပရေင်ကၠေတ်နှဴ (Hybridity): သဘဴဓဝ် မဟီုလဝ် နကဵု ဟဝ်မဳ ဘာဘာ ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ညးမအုပ်ဓလီု ကဵု ညးမဒးဒုင်အုပ်ဓလီုဂှ် ပံင်နှဴအာ ရေင်သကအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ဗီုပြင် တၟိမွဲရ။
တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theorists)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဖရန့် ဖာနောန် (Frantz Fanon): ပ္ဍဲလိက်အုပ်ညး The Wretched of the Earth (၁၉၆၁) ဂှ် ညးသ္ၚေဝ်ဂၠိပ်လဝ် အကျိုဟ်ဆက် လပါ်စိတ္တဗေဒ (Psychological impact) မကတဵုဒှ် လတူ ညးမဒးဒုင်လဝ် ကဝ်လဝ်နဳတအ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်လဝ် ဗီုလဵု သ္ဒးတဝ်စၞေဟ် သွက်ပရေင်တိတ်ဗၠးရ။
- အက်ဒဝပ် သာအိတ် (Edward Said): လိက်အုပ်ညး Orientalism (၁၉၇၈) ဂှ် ဒှ်တမ်သဇိုင် သီအဝ်ရဳဏအ်ရ။ ညးဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုလဵု ဍုင်ပလိုတ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် "ဗမံက်" (The Orient) နဒဒှ် ဒၞာဲမထူးဆန်း၊ မဟွံစိုပ်ကဆံင် ကေုာံ မဒးဒုင်ကောပ်ကာဲ နကဵု "ပလိုတ်" ရ။
- ဂါယထရဳ သပဳဗက် (Gayatri Spivak): လိက်စံင်ညး "Can the Subaltern Speak?" (ညးကဆံင်သၟဝ်တအ် ဟီုအရေဝ် ဂွံဟာ?) ဂှ် ပါ်ပဲါလဝ် ဒဒှ်ရ တၠပညာ ပလိုတ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ရီုဗင်ကီုလေဝ်၊ ဟွံကဵုအခေါင် ညးကဆံင်သၟဝ်တအ် ဟီုအရေဝ် နကဵု ရမ္သာင် ဇကုအလဵုဇကုရ။
အကျိုဟ်ဆက် ကေုာံ လွပ် ခေတ်လၟုဟ် (Modern Relevance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ ဝွံ စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ-
- ဝါဒ ကဝ်လဝ်နဳ တၟိ (Neocolonialism): ဗီုလဵု ဍုင်အဝဵုသြဇာဇၞော်တအ် ဆက်အုပ်ဓလီု ဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်တမ်ရိုဟ် စၞးမစကာ ဒြဟတ်ပၞာန်။
- ပြဿနာ ညးပြံင်ဒတန် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာဂကူ: လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍုင်ပလိုတ်တအ် ဆက်ဆောံ လတူ ကောန်ဍုင် လပါ်သၠုင်ကျာဂၠးကဝ် (Global South) တအ် ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝါဒပိုန်ဒြပ် မပါ်ခြာဂကူ (Racial Capitalism)
- ကွတ်သိပ္ပပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
- သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)
- ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International Relations)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Said, Edward W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
- Fanon, Frantz (1961). The Wretched of the Earth. Grove Press.
- Young, Robert J. C. (2001). Postcolonialism: An Historical Introduction. Blackwell Publishing.