ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး သဇိုင်လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (အၚ်္ဂလိက်: Political Ideology) ဝွံ ဒှ် ဗွိုက်လညာတ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဇိုင်သၞောတ်ဝ် မဖျေံလဝ် သွက် ဂကောံမၞိဟ်၊ ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန်ရ။
ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ်ဝွံ သောင်ကလးကဵု ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ၊ ဗီုလဵု အလဵုအသဳ သ္ဒးအုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗီုလဵု သ္ဒးပါ်ပရအ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဗီုလဵု သ္ဒးနွံ ရ။ ဇၟာပ်ပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဝါဒ မွဲမွဲသာ် လၟိုန်ရ။
လညာတ် လပါ်ပဲါ ကဵု လပါ်ပုင် (Left-Right Political Spectrum)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သွာင်လ္ၚတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ဝါဒနာနာတအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု လညာတ် လပါ်ပဲါ ကေုာံ လပါ်ပုင် ဗွဲအဓိကရ-
- လပါ်ပဲါ (Left-wing): ကဵု အာရီု လတူ ပွမတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ် (Equality)၊ သၠးပွး ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မိက်ဂွံ ကဵု အလဵုအသဳ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်ဍုင်ကွာန် မဝါတ်ဂါတ်တအ်။ (ဥပမာ - ဝါဒ သဝ်ယှေဝ်လေတ်)
- လပါ်ပုင် (Right-wing): ကဵု အာရီု လတူ ပွမထိင်ဒဝ် ယေန်သၞာင် တြေံ (Tradition)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Free market)၊ အခေါင်အရာ ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ် ကေုာံ မိက်ဂွံ ကဵု အလဵုအသဳ ပါလုပ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ သွာင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ (ဥပမာ - ဝါဒ ထိင်ဒဝ်)
- လဒေါဝ် (Centrist): ပွမပံင်နှဴ လညာတ် ၜါလပါ် ညံင်ဂွံ ညဳသာ (Balance)။
ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝါဒ မပြာကတ်တုဲ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လ္ၚဵုတအ်ဂှ်-
- ဝါဒ သၠးပွး (Liberalism): ဒုင်သဇိုင် လတူ အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပူဂိုလ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး၊ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မၞုံကဵု ပယျဵု (Limited government)။ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။
- ဝါဒ ထိင်ဒဝ် (Conservatism): မိက်ဂွံ မင်မဲ အခိုက်ကၞာ၊ ယေန်သၞာင်၊ သာသနာ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တြေံတအ်။ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် မပြဟ်လောန်။
- ဝါဒ သဝ်ယှေဝ်လေတ် (Socialism): ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ ဂမၠိုင်ဂှ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးပိုင်ပြဳ မွဲစွံ ကေုာံ သ္ဒးပါ်ပရအ် ညံင်ဂွံ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်။
- ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism): ဒှ် လညာတ် မသၠုင်နူ သဝ်ယှေဝ်လေတ်တုဲ (လညာတ် ကားလ် မာက် - Karl Marx)၊ တင်ရန်တၟအ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒးဟွံမဲ ကဵု ကဆံင်ပရေင်မၞိဟ် (Classless)၊ သ္ဒးဟွံမဲ ကဵု ရးနိဂီု (Stateless)၊ ကေုာံ အရာသီုဖအိုတ်ဂှ် ပိုင်ပြဳ မွဲစွံ။
- ဝါဒ ဖက်သေတ် (Fascism): ဝါဒ လပါ်ပုင် မလောန်ၜက်။ ပရေင်ဆာန်ဂကူ မလောန်ၜက် (Ultra-nationalism) တုဲ၊ အလဵုအသဳ တၠအာဏာ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။
- ဝါဒ အရာဇက ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ မသက္ကုအလဵုအသဳ (Anarchism): လညာတ် မဟီုမ္ဂး အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ်ဂှ် ဍေံ ဍဵုဍိုက်ဒၟံင် မၞိဟ်တအ်တုဲ ဟွံမဲ ပၟိက်ရ၊ မၞိဟ်တအ် သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဇကုအလဵုဇကု သၠးသၠးပွးပွး ကေုာံ ရီုဗင် ရေင်သကအ် ဟေင်။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
- ဝါဒ အာဏာသမ္ဘာန် (Authoritarianism)
- ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)
- (Political Ideologies)