ဝိပဿနာ-ပၟဝ်ဓရ်
ဝိပဿနာ (အၚ်္ဂလိက်: Vipassanā) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရဘာသာပါဠိ မနွံအဓိပ္ပာယ် "မညာတ်ကေတ် အတိုၚ်ပၟိက်ဍာံ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "မညာတ်ကေတ် နကဵုပညာတၟေၚ်" ရ ။ ပ္ဍဲကဵုသာသနာဗုဒ္ဓဂှ် ဝိပဿနာဝွံ ဒှ်နဲကဲပၟဝ်ဓရ် သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ကိလေသတုဲ ညံၚ်ဂွံဂွံအာ တြုံတြးနိဗ္ဗာန်ရ ။ နကဵုနဲကဲဝွံ မၞိဟ်မပၟဝ်ဓရ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ်သဘာဝ ရုပ် ကဵု နာမ် မနွံပ္ဍဲခန္ဓဇကုတုဲ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် လက္ခဏာပိသာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ဂှ် ဒှ်အဓိကရ ။
ဝိပဿနာဝွံ တၞဟ်ခြာကဵု သမထ (Samatha) ရ။ သမထဂှ် ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံညိၚ်ဝတ် (Concentration) တုဲ ဝိပဿနာဂှ် ပကဵုညံၚ်ပညာဂွံမံက် (Insight) ရ ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ ဒှ်နဲကဲမလ္ၚတ်စိုတ် ကဵု ရုပ် မနွံကဵုၚုဟ်မး သွက်သန္တိသုခ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ ။
ဝၚ် (History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဲကဲဝိပဿနာဝွံ စေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်ထက်ကျာ်တြဲဂေါတမ သဗ္ဗညု မဂြၚ်ဗိုတ်ဓရ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဗောဓိရ ။ ကြဴနူကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ နဲကဲဝွံ တၠအရှန်တအ် ဆက်ကမၠေအ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုသုတ်ဇဇှ်၊ အဘိဓမ္မာတအ်ရ ။
ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်ကၠံ (၁၈-၁၉) ဂှ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ကလေၚ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်တၟိ ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဗၟာ ။ အ္စာတၠဂုဏ်ဝိပဿနာ ယၟုမပြာကတ်တအ်ဂှ်:
- အ္စာတၠလေဝ်ဒီ: မဒှ်အ္စာတၠ မဗ္တောန်ကဵု နဲကဲဝိပဿနာ ကုခရှ်တအ်ရ ။
- အ္စာတၠမဟာသဳ: မဒှ်အ္စာတၠ မပံက်ကဵု တိုက်ကမ္မဋ္ဌာန် မဟာသဳ မပြာကတ်အာ အလုံဂၠးတိ ။
- ဂုဏ်အ္စာ ဦးဂိုအင်ကာ (S. N. Goenka): ညးမပကဵု ညံၚ်နဲကဲဝိပဿနာ ဂွံပြးဇးအာ ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုၚ်အာယျာပ်၊ အမေရိကာန်တအ်ရ ။
သ္ဇိုၚ်ဝိပဿနာ (Core Principles)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကာလမပၟဝ်ဝိပဿနာဂှ် နွံသ္ဇိုၚ်အဓိက (၃) သာ်:
၁. သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်အရာမစွံသတိ ပ္ဍဲကဵုအရာ ၄ သာ်:
- ကာယာနုပဿနာ: စွံသတိ ပ္ဍဲရုပ်ခန္ဓ (ဥပမာ- ယုဒ္ဓိ၊ အဿာသပဿာသ)။
- ဝေဒနာနုပဿနာ: စွံသတိ ပ္ဍဲဝေဒနာ (မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံမိပ်ဟွံဒဒိုက်)။
- စိတ္တာနုပဿနာ: စွံသတိ ပ္ဍဲစိုတ် (စိုတ်လောဘ၊ စိုတ်ဒေါသ မံက်တိုန်)။
- ဓမ္မာနုပဿနာ: စွံသတိ ပ္ဍဲဓရ်သဘာဝတအ် (နဳဝရဏ ၅၊ ခန္ဓ ၅)။
၂. လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဝ်ရပၟဝ်ဝိပဿနာမ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ်ပညာဂှ် ဒးညာတ်ကေတ်:
- အနိစ္စ: အရာခပ်သီု ဟွံဗိုန်ဗတ်၊ ကတဵုဒှ်တုဲ လီုလာ်အာ။
- ဒုက္ခ: အရာခပ်သီု ဒှ်ဒဒိုက်၊ ဟွံမွဲကဵုတြုံတြး။
- အနတ္တ: အရာခပ်သီု ဟွံသေၚ်ကဵုဇကု၊ ဇၟာပ်အရာ ထိၚ်ဒဝ် ဟွံဂွံ။
အကျေဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် (Benefits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဝိပဿနာနွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်ဗွဲမဂၠိုၚ်: ၁. ဖအိုတ်ကၠေံ သောက၊ ပရိဒေဝ။ ၂. ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်။ ၃. ညာတ်ကေတ်ဓရ်ဍာံတုဲ တြုံတြးနူဒဒိုက် သံသာ။ ၄. သွက်ခရှ်တအ်မ္ဂး ပကဵုညံၚ်ဂွံထိၚ်ဒဝ်စိုတ် (Stress management) ဂွံခိုဟ်တိုန် ။
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Mahasi, Sayadaw (1991). Practical Vipassana Exercises. Buddha Dharma Education Association။
- Goenka, S.N. (1998). "The Discourse Summaries". Vipassana Research Publications.
- Nyanaponika, Thera (1962). The Heart of Buddhist Meditation. Rider။
- Bodhi, Bhikkhu (2005). In the Buddha's Words. Wisdom Publications။
== လေန်မ္ၚး (External links) ==