ဝေလ်

ဝေလ် (အင်္ဂလိက်: Wales; ဘာသာဝေလ်: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု အင်္ဂလာန် (England)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်မ္ဂး ခြာဒၟံင် ၜဳအာဲယျာလာန် (Irish Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နွံကဵု ပြင်ၜဳ ဗရဳသတဝ် (Bristol Channel) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝေလ် နွံ ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇမၞော်သမၠဲတိ နွံ ၂၀,၇၇၉ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (၈,၀၂၃ စတုရံတိုင်) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်တုဲ ဒေသတိဍာ် ဍေဟ်ဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု မပ္တံကဵု ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia) ရ။ မြုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကာဒိဖ် (Cardiff) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဘာသာစကား အလဵုဇကု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ရ။

ဝေလ် (Wales / Cymru)

အလာံ ဍုင်ဝေလ်
ဒၞာဲဍုင်ဝေလ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ
ဍုင်ဇၞော်	ကာဒိဖ် (Cardiff)
ဘာသာစကား ရုင်	ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဝေလ် (Welsh)
ဂကူ	ဝေလ် (Welsh)
သၟိင်တၠ (Monarch)	ချားလ် တတိယ (Charles III)
ဝန်ဇၞော် (First Minister)	ဗံင် ၈က်တေန် (Vaughan Gething)
ပါလဳမာန်	ပါလဳမာန် ဝေလ် (Senedd)
ဇမၞော်သမၠဲ	၂၀,၇၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၁ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ)
လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)	၃,၁၀၇,၅၀၀
သြန်စကာ	ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)

၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology)

ယၟု အင်္ဂလိက် "Wales" (ဝေလ်) ကေုာံ ယၟု "Welsh" တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပရဝ်တဝ်-ဂျာမာန် (Proto-Germanic word) Walhaz မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကောန်ဍုင်သအာင်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးမဟီုအရေဝ် ရဝ်မာန်-သေလ်တေတ် (Romanized Celt)" ရ။ ကောန်ဂကူ အင်္ဂလဝ်-သေက်သန် တအ် စကာ မအရေဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကော် ကောန်ဒေသ ဗြိတိန် တြေံတအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် အလဵုဇကုဂှ် ညးတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် "Cymru" (ကမ်ရဳ) တုဲ၊ ကော် ဂကူညးတအ် "Cymry" ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဗရဳထောန်နစ် (Brythonic word) combrogi မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မိတ်သဟာဲ ကောန်ဍုင်တုပ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးမမံင် ပ္ဍဲတိဍာ်တုပ်" ရ။

၂။ ဝင် (History)

ဝင် ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ်တၟအ်တေအ်ရ။ ကောန်ဂကူ သေလ်တေတ် (Celts) တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပသဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ ကြဴခရေတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဗြိတိန် တုဲ၊ ဝေလ် လေဝ် ဒးဒုင် ပကင်ရင် သၟဝ် ရဝ်မ လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါ်အာ ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် နာနာ ဗီုကဵု Gwynedd ကဵု Powys ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် အေတ်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဝေလ် အလုံမွဲတုဲ၊ ကောန်သၟိင် အင်္ဂလာန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင်ယၟု "Prince of Wales" စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Laws in Wales Acts 1535–1542) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ (Henry VIII) မဒှ် ကောန်ဇာတ် ဂကူဝေလ်ဂှ်၊ ဖန်ကဵု ညံင် ဝေလ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် ပေင်င်ရ။

၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate)

ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင် ၂,၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၇၀၀ တိုင်) ရ။ လပါ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင်တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝေလ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၞဝ်ဒန် (Snowdon / Yr Wyddfa) မနွံ သမၠုင် ၁,၀၈၅ မဳတာ (၃,၅၆၀ ပေ) ရ။ ဍုင်ဝေလ် နွံကဵု ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ (National Parks) အဓိက ပိ ဒၞာဲ -

• သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia)
• ဗရဳကောန် ဗဳကောန် (Brecon Beacons / Bannau Brycheiniog)
• ပြင်ၜဳ ပေမ်ဗရုတ်ရှာဲ (Pembrokeshire Coast)

ဥတု ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Maritime climate) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ။

၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)

ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (UK) တုဲ ညးတအ် ပတိုန်စၞး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ယူကေ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇၊ ညးဍုင်ကွာန် ဝေလ် တအ် သ္ပ သဘင်ဆန္ဒ (Referendum) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပါလဳမာန် အလဵုအသဳ ဇကုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ဝေလ် မကော်စ Senedd Cymru မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဒိဖ် ရ။ Senedd ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်ရ။ ဆဂး အဝဵု မဆေင်ကဵု ကာဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဖိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် (Welsh Government) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော် (First Minister) ရ။

၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)

ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ မတိတ် ချးတၟအ် (Coal) ကေုာံ ပသဲ (Iron) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ (South Wales Valleys) ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ ကမၠောန် ခါဲချးတၟအ်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝေလ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။

ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝေလ် လၟုဟ်

ကဏ္ဍ	ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက	ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)	ပရေင်သြန်၊ ရုင်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်။	ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် မပါလုပ် ၜိုတ် ၇၅% ဂျဳဒဳပဳ။
ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)	ကွတ်စက်၊ လျပ်စစ်၊ ပရေင်ကၠောန် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်။	နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၁၅%၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ။
ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)	လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ တဵုလွဳ သြောအ်။	လၟိဟ်မၞိဟ် စကာ အောန်ကီုလေဝ်၊ သွက် ရးမံင်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်။
ပရေင်ကဝါ် (Tourism)	ပြင်ၜဳ၊ ဍုင်ကျာ် သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ နန်တြေံဂမၠိုင်။	သြန်လုပ် လၟေင်သၞာံ ဂၠိုင်မံင် ဗွဲမလောန်။

၆။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare)

သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ယူကေ မကော်စ NHS (National Health Service) ဂှ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဝေလ် မနွံယၟု Aneurin Bevan (အာနဳယျုရေန် ဗဳဗာန်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် NHS Wales ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ ဝေလ် တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာ အလုံဍုင်ဝေလ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဗတောန် ဘာသာဝေလ် စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ကာဒိဖ် (Cardiff University)၊ တက္ကသိုလ် သွောန်သဳ (Swansea University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာဗါရေတ်သဝိတ် (Aberystwyth University) တအ်ရ။

၇။ မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Language)

ပရူ ဍုင်ဝေလ် ကေုာံ အရေဝ်ဝေလ် ပ္ဍဲ YouTube

ဍုင်ဝေလ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ညောန်ကဵု ကာဒိဖ် ရ။ အရာမပြာကတ်အိုတ် သွက် ဂကူဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာဝေလ် (Welsh language) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာစကား သေလ်တေတ် (Celtic language) မွဲတုဲ၊ နွံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဏအ် ၜိုတ် ၅၃၈,၀၀၀ တၠ (ၜိုတ် ၁၇.၈% ညးဍုင်ကွာန်) ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင် လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာဝေလ် ဂွံစိုပ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဇၟာပ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠံင် ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာလဝ် သီု ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ ဝေလ် (Bilingual) ရ။

၈။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts)

ဍုင်ဝေလ် ဂှ် မၞိဟ်တအ် သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "တိဍာ် ဒွက်" (Land of Song) ရ။ ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဒယှ်ေဒွက် ဂကောံ (Male voice choirs) မပြာကတ်ရ။

• Eisteddfod (အာဲသတေဒ်ဖောတ်): ဂှ် ဒှ် သဘင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ၊ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ဒွက်၊ လိက်ကဗျ၊ ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်ကၞာ နကဵု ဘာသာဝေလ် သၟးရ။
• ဒဏ္ဍာရဳ: ပရူ သၟိင်အာသာ (King Arthur) ကေုာံ လိက်ဝင် Mabinogion တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ဝေလ် ရ။
• သင်္ကေတ: သင်္ကေတ ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ် နဂါးဗကေတ် (Red Dragon / Y Ddraig Goch) မနွံ ပ္ဍဲ လ္တူ အလာံ ကေုာံ ပ္ကဴ Leek ကဵု Daffodil တအ်ရ။

၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မောဝ် (Science and Innovation)

ၜိုန်ရ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဍောတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟေင်တၟေင် နွံရ။ အစာသိပ္ပံ ဝေလ် ဗီုကဵု William Grove (ညးမခၞံဗဒှ် Fuel cell ကိုပ်ကၠာအိုတ်) ကေုာံ Alfred Russel Wallace (ညးမခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် တုပ်ကဵု Charles Darwin) တအ် ပြာကတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဝေလ် ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မဟွံအိုတ်သက္ကန် (Renewable energy) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်လပှ်ဍာ် ရ။

၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)

ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ရက်ဗဳ (Rugby Union) ရ။ ဂကောံရက်ဗဳ ကောန်ဂကူ ဝေလ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင်ပကာန် Six Nations ရ။ ကလာပ် ဝေင်ပြိုင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Millennium Stadium (လၟုဟ် Principality Stadium) မနွံ ပ္ဍဲ ကာဒိဖ် ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Football) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ကွးဝေင် ဗီုကဵု Gareth Bale (ဂါရတ် ဗေလ်) ကေုာံ Ryan Giggs (ရုင်ယျာန် ဂေက်) တအ်ဂှ် ဒှ် ကွးဝေင် ဂၠးကဝ် ဒယှ်တအ်ရ။