ဝေါဟာရတၟိ

ဝေါဟာရတၟိ (အင်္ဂလိက်: Neologism / Newly Coined Word / Coinage) ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရ၊ မအက္ခရ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဓိပ္ပါယ်တၟိ မကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မခၞံဗဒှ်ပတိုန်လဝ်တၟိ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။ ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်ဂရိ "neo" (တၟိ) ကေုာံ "logos" (ဝေါဟာရ/အရေဝ်) ရ။ ဝေါဟာရတၟိဂမၠိုင်ဝွံ မလေပ်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ပရေင်မံင်တန်တဴ၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ နဲကဲပညာ မပြံင်လှာဲဒၟံင် ဇၟာပ်အခိင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မွဲရ။

နဲကဲမခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ

အတိုင်တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်အရေဝ်ဗေဒ မ္ဂး၊ ဝေါဟာရတၟိတအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵုနဲကဲ အဓိက (၄) သာ်ရ -

1. ပွမခၞံဗဒှ် အတိုင်ရမျာင် (Coinage / Root Creation): ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် မအက္ခရ်တၟိ သက္ကုပွမဒုင်သဇိုင် ကုဝေါဟာရတြေံ (ဗွဲမဂၠိုင် ယၟုကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုကပေါတ်)။
2. ပွမပံင်ဗစပ် (Blending / Compounding): ကေတ်ဝေါဟာရၜါမတုဲ ပံင်ဗစပ်ကဵု ညံင်ဂွံဒှ်မွဲမ။ (ဥပမာ - ရေင်ရေဝ် မကၠုင်နူ ပရေင်+အရေဝ်)။
3. ပွမပြံင်လှာဲအဓိပ္ပါယ် (Semantic Shift): ကေတ်ဝေါဟာရတြေံတုဲ ပြံင်လှာဲစုတ် အဓိပ္ပါယ်တၟိ မကိတ်ညဳကုခေတ်။ (ဥပမာ - မတ်ဗြဲ မပြံင်လှာဲအာ အဓိပ္ပါယ် Cloud Storage)။
4. ပွမလွဳစ (Borrowing / Loanwords): လွဳစဝေါဟာရ နူအရေဝ်ဘာသာသ္အာင် အတိုင်ရမျာင်တမ်။ (ဥပမာ - ကုမ်ဗျူတာ၊ အေန်တာနက်)။

အခိင်ကာလ ကေုာံ လၟေင်ဒုင်တဲ

ဝေါဟာရတၟိမွဲမဝွံ ကာလကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဍေံဒးဆောတ်ဂဗကဵု လၟေင်အခိင်ကာလ သွက်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒုင်တဲရ။

• အဆံင်စကတဵုဒှ် (Creation): ညးခၞံဝေါဟာ မွဲမွဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟီုတိတ်ကၠုင်။
• အဆံင်ပြးဇး (Diffusion): မၞိဟ်လ္ၚဵု စသုင်စောဲကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုသဝ်ယှေဝ်မဳဒဳယာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆက်စၠောံ။
• အဆံင်စုတ်ပ္ဍဲအဘိဓာန် (Institutionalization): ကာလမၞိဟ်ဂၠိုင်ကဵုဂၠိုင် ဒုင်တဲ ကေုာံ စကာလၟိုန်တ္ၚဲမ္ဂး ညးတာလျိုင်လိက်ပတ် (Lexicographers) တအ် စုတ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန်ရ။

ကိစ္စဇၞော် သွက်အရေဝ်မန်

• အရေဝ်မချဳဒရာင်: ဝေါဟာရတၟိဂမၠိုင် ဗိုင်ထံက်ပင်ကဵု ညံင်အရေဝ်မန် ဂွံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မချဳဒရာင်ဒၟံင် ကေုာံ ဂွံဂျိုင်တန်တဴအာ သက္ကုလအိတ်။
• ဂတာပ်ခေတ်: ပ္ဍဲခေတ်နဲကဲပညာဏအ်၊ ဝေါဟာရတၟိ မပ္တံကု ဝေါဟာရ ကုမ်ပျူတာ တအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပညာဂၠးကဝ်။
• လျးတော်ကော်: ပွမဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ နကဵုသၞောတ်ဝ်သဒ္ဒါမန်ဇေတ်တ်ဂှ် ပကဵုညံင် လျးတော်ကော် (Systematic Thought) ဂကူပိုယ် ဂွံဂဵုလဟဵုတိုန် ကေုာံ ပကဵုညံင်ဂွံဒှ် အဲနာဲ လတူပညာခေတ်တၟိရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• နဲကဲမခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိဂမၠိုင်
• ညးခၞံဝေါဟာ
• ပရေင်ပြံင်လှာဲအဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ
• ပရေင်အရေဝ်ဗေဒ

နိဿဲ

• Ismoilova, K. R., et al. (2023). Neologism in English Language and Its Influence on Linguistics. Journal of Advanced Zoology.
• တင်မဆုက်ညုင် ကေုာံ လညာတ်ပါ်ခြာ နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။