ဝေါဟာရမန်
| ဝေါဟာရမန် Mon Vocabulary | |
|---|---|
| ဝေါဟာရမန် အက္ခရ်မန် မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ချူစၟတ်သမ္တီ ဝေါဟာရမန် | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဘာသာဗေဒ (Linguistics) |
| ဂကောံ ဘာသာစကား | ဩသထရဝ်-အေရှာတေတ် (Austroasiatic) > မန်-ခမာ |
| သၞောတ် လဒက်ပ္တန် | အဆက်ဂတ (Prefixes) အဆက်လဒေါဝ် (Infixes) |
| မအရေဝ် လွဳဗ္စဂမၠိုင် | ပါဠိ, သက္ကတ, ဗၟာ, သေံ, အင်္ဂလိက် |
| အဘိဓာန် ပြာကတ် | Dictionary of Modern Spoken Mon (H.L. Shorto) |
ဝေါဟာရမန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon Vocabulary / Lexicon) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အပိုင်အခြာ မအရေဝ် ကေုာံ မလိက်ဂမၠိုင် မသုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် ရ။ အရေဝ်မန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအရေဝ် ဩသထရဝ်-အေရှာတေတ် (Austroasiatic language family) တုဲ ဍေံနွံကဵု တမ်ရိုဟ် မအရေဝ် ဇေတ်တ် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံအရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ ကေုာံ တာဲ-ကဒါဲ တအ်ရ။
ဝေါဟာရမန်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူခေတ် မန်တြေံ (Old Mon)၊ မန်လဒေါဝ် (Middle Mon) ကေုာံ စိုပ်ကၠုင် ခေတ် မန်လၟုဟ် (Modern Mon) လုကဴ အခိင် ၜိုတ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဝင် ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ်၊ ဝေါဟာရမန်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် ဓလေတ်စရာဲ နူကဵု ဘာသာပါဠိ၊ သက္ကတ၊ ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ အင်္ဂလိက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
တမ်ရိုဟ် မအရေဝ် သဇိုင် (Basic Vocabulary)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မအရေဝ် သဇိုင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ယၟု အဝဲခန္ဓကာယ၊ ပရူပရာ သဘာဝ၊ ကေုာံ ကြိယာ မချဳဒရာင် လၟေင်တ္ၚဲတအ်ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မန်ဇေတ်တ် မပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ မန်-ခမာ ရ။ မအရေဝ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကု အရေဝ် ခမာ ကေုာံ အရေဝ် ဂကူဒဵု (ဥပမာ - ဝ, ပလံင်, ခမူ) တအ်ရ။
- အဝဲကာယ: မတ် (Eye), တဲ (Hand), က္ဍိုပ် (Head), ဇိုင် (Foot).
- သဘာဝ: တ္ၚဲ (Sun), ဂိတု (Moon), ဍာ် (Water), ဆု (Tree), တၟအ် (Stone).
- ကြိယာ ကေုာံ လၟိဟ်: စ (Eat), အာ (Go), ကၠုင် (Come), မွဲ (One), ၜါ (Two).
လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ (Word Formation / Morphology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဘာဝ တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် ကေုာံ ဩသထရဝ်-အေရှာတေတ် ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ အဆက်ဂတ (Prefixes) ကေုာံ အဆက်လဒေါဝ် (Infixes) သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် မအရေဝ်တၟိ နူကဵု တမ်ရိုဟ် ကြိယာ မွဲမွဲရ။
- အဆက်လဒေါဝ် (Infixes) "-မ-", "-န-": ပွမစုတ် သွိုရ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗျည် ပ္ဍဲလဒေါဝ် မအရေဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ကြိယာ (Verb) ညံင်ဂွံဒှ် နာမ် (Noun)။
- ကၠောန် (To work) $\rightarrow$ ကမၠောန် (Work / Job)
- ဂၠိင် (To be long) $\rightarrow$ ဇမၠိင် (Length)
- ဒုင် (To receive) $\rightarrow$ ဒနုင် (Reception)
- အဆက်ဂတ (Prefixes) "ပ-", "ဗ-": ပွမစုတ် ဗျည် ပ္ဍဲဂတ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ကြိယာ ကတဵုဒှ် (Intransitive) ညံင်ဂွံဒှ် ကြိယာ ပကဵု (Causative)။
- လီု (To be broken) $\rightarrow$ ပလီု (To break something)
- တိုန် (To learn/rise) $\rightarrow$ ဗ္တောန် (To teach)
မအရေဝ် မလွဳဗ္စလဝ်ဂမၠိုင် (Loanwords)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လုကဴ သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ၊ ဝေါဟာရမန်ဝွံ လွဳဗ္စလဝ် မအရေဝ် နူဘာသာတၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ ဘာသာ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ (Pali and Sanskrit)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင် သာသနာဗုဒ္ဓ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန်တေံ၊ ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဘာသာ၊ ဒဿန၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ လိက်ပတ်တအ်ဂှ် လွဳဗ္စလဝ် နူ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- ဓရ် (Dhamma - သဘာဝ၊ တရာယ်)
- ပညာ (Paññā - လညာတ်၊ ပညာ)
- ဒေသ (Desa - ဒၞာဲဒတန်၊ ရး)
- ကာလ (Kāla - အခိင်)
၂။ ဘာသာ ဗၟာ (Burmese)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ မန် ကဵု ဗၟာ မံင်ကၠုင် မွဲစွံ ပ္ဍဲမွဲတိဍာ်တုဲ၊ မအရေဝ် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လွဳဗ္စလဝ် နူဗၟာ ကေုာံ ညးသ္ကအ် လွဳဗ္စလဝ် ရေင်သ္ကအ် နွံရ။
- ရုင် (Office - နူဗၟာ ရုံး)
- ကာ (Car / Work - နူဗၟာ ကား ဟွံသေင်မ္ဂး ကိစ္စ)
၃။ ဘာသာ သေံ ကေုာံ အင်္ဂလိက် (Thai and English)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သွက် နဲပညာ ကေုာံ ကပေါတ်ခေတ်တၟိတအ်ဂှ် မန်တအ် လွဳဗ္စ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠာဲစၠောအ် အရေဝ် သေံ ကဵု ဗၟာ နွံရ။
- ကောမ်ပျူတာ (Computer)
- ဖုန် (Phone)
- တဳဗဳ (TV)
အဘိဓာန် ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် အဘိဓာန် (Dictionary) သွက် ဝေါဟာရမန်ဂှ် တၠပညာ ညးဍုင်သၟာင် ကေုာံ တၠပညာမန်တအ် ကၠောန်လဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- H.L. Shorto (အာတ်ချ် အေဝ် ရှဝ်တဝ်): ပ္တိတ်လဝ် လိက်အုပ် A Dictionary of Modern Spoken Mon (၁၉၆၂) ကေုာံ A Dictionary of the Mon Inscriptions (၁၉၇၁) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဝေါဟာရမန် ခေတ်လၟုဟ်ရ။
- အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (နိုင်ထွန်းဝေ): နာဲထောန်ဝေ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံလ္ၚတ် လောဲသွာရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Neologisms): ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကမ္မတဳ လိက်ပတ်မန် ကေုာံ တၠပညာတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရမန် တၟိတၟိ သွက် ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သက်ကု ဒးလွဳဗ္စ နူဘာသာတၞဟ် တိုက်ရိုက်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အရေဝ်မန် (Mon language)
- အက္ခရ်မန် (Mon script)
- ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
- ပွမပါ်ခြာ ဒြဟတ် ကဵု ဇြဟတ်
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Shorto, H. L. (1962). A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press.
- Jenny, Mathias (2005). The Verb System of Mon. University of Zurich.
- Bauer, Christian (1982). Morphology and Syntax of Spoken Mon. Ph.D. dissertation, University of London.