ဝေါဟာရ တမ်

ဝေါဟာရ တမ်
ကဏ္ဍ အဓိက	ဘာသာဗေဒ၊ သဒ္ဒါ၊ ဗေဒဝေါဟာရ
ဂကူ သဒ္ဒါ	သဇိုင် မအရေဝ်
လဒက်ပ္တန် အဓိက	ဟွံမွဲ ကု အဆက်ဂမၠိုင်
မဆက်စပ် တၞဟ်ဟ်	အဆက်ကၠာ၊ အဆက်လဒေါဝ်၊ အဆက်လက္ကရဴ

ဝေါဟာရ တမ် (အၚ်္ဂလိက်: Root word) ဟွံသေင်မ္ဂး သဇိုင် မအရေဝ် (Base word / Stem) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဒကုတ်ဒကဴ မအရေဝ် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး မအရေဝ် ပကတိ မွဲ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ရ။ ဝေါဟာရ တမ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒး ထပ် စုတ် လဝ် အဆက်ကၠာ၊ အဆက်လဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဆက်လက္ကရဴ မွဲသာ် ဏီ တုဲ၊ ဍေံ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ ဂမၠိုင် မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ တမ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် မအရေဝ် တၟိ တၞဟ်ဟ် တအ် ရ။

၁။ သဘဴဓရ် သဒ္ဒါ

ဝေါဟာရ တမ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ယူနေတ် အောန် အိုတ် (Morpheme) မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ပါ် ထကး ထောအ် ဝေါဟာရ တမ် ဂှ် မ္ဂး ဍေံ ဟွံမွဲ ကု အဓိပ္ပါယ် ရ။

သဇိုင် အဓိပ္ပါယ်: ဝေါဟာရ တမ် ဂှ် ဍေံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ သွက် ဂကောံ မအရေဝ် မဆက်စပ် ကု ဍေံ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ: နူကဵု ဝေါဟာရ တမ် မွဲ မဓဝ် ဂှ်၊ ပိုယ် ထပ် စုတ် အဆက် (Affixes) နာနာ သာ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ဝေါဟာရ တၟိ မဂၠိုင် ကု ကၠံ မာန် ရ။

၂။ ဝေါဟာရ တမ် ပ္ဍဲ ဘာသာမန်

ဘာသာမန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဘာသာ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ မဇၞော်မောဝ် တိတ် နူကဵု ဝေါဟာရ တမ် အဓိက (Monosyllabic root) ဂၠိုင် ရ။ ဝေါဟာရ တမ် ပ္ဍဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မအရေဝ် မွဲ ရမ္သာင် (မွဲ ပိုဒ်) တုဲ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ကၠးကၠးမးမး ရ။

ဥပမာ ဝေါဟာရ တမ် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (ဘာသာမန်)

ကၠောန် (ကြိယာ) -> ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ တမ် ရ။

 * ထပ် စုတ် အဆက်လဒေါဝ် "-မ-" မ္ဂး ဒှ် အာ ကမၠောန် (နာမ်)။

ခိုဟ် (နာမဝိသေသန) -> ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ တမ် ရ။

 * ထပ် စုတ် အဆက်ကၠာ "ပ-" မ္ဂး ဒှ် အာ ပခိုဟ် (ကြိယာ)။
 * ထပ် စုတ် အဆက်ကၠာ "အ-" မ္ဂး ဒှ် အာ အခိုဟ် (နာမ်)။

လံ (နာမဝိသေသန / ကြိယာ) -> ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ တမ် ရ။

 * ထပ် စုတ် အဆက်လဒေါဝ် "-န-" မ္ဂး ဒှ် အာ လနံ (နာမ်)။

၃။ ဝေါဟာရ တမ် ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက်

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး ဝေါဟာရ တမ် (Root word) ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ၊ လေတ်တေန် (Latin) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂရေတ် (Greek) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ဝေါဟာရ တမ် အင်္ဂလိက်: ဥပမာ - "Act" (ကၠောန်)။ ဍေံ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ မာန် ရ။

 * ထပ် စုတ် အဆက်ကၠာ -> React (ကလေင် ကၠောန် / တုံပြန်)။
 * ထပ် စုတ် အဆက်လက္ကရဴ -> Action (ပရေင် ချဳဒရာင်)။

ဝေါဟာရ တမ် လေတ်တေန်: ဥပမာ - "Dict" (ဟီု / ဟီုတွဟ်)။ ဍေံ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ ဟွံမာန် ရ။

 * Dictate (ဟီု ဖျေဟ် အမိင်)။
 * Predict (ဟီု ကိုပ်ကၠာ / ဟီု ထာဝရ)။
 * Contradict (ဟီု ဒစးဒုင်)။

၄။ တၞဟ်ခြာ အကြာ Root ကေုာံ Stem

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ လ္ၚဵု မ္ဂး ညးတအ် ပါ်လဝ် တၞဟ်ခြာ အကြာ Root (ဝေါဟာရ တမ် တမ်မူလ ဇေတ်တ်) ကေုာံ Stem (သဇိုင် မအရေဝ် မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် ညိနာင်) ရ။

Root: ဒကုတ်ဒကဴ မအရေဝ် အဓိက မဟွံမွဲ ကု အဆက် မွဲသာ် ရ။ (ဥပမာ - "ကၠောန်")။
Stem: ဝေါဟာရ တမ် မထပ် စုတ် လဝ် အဆက် လ္ၚဵု တုဲ မာန်၊ ဆဂး ဒး ဆက် ထပ် စုတ် ဝိဘတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပစ္စယ တၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ဒှ် မအရေဝ် ဍိုက်ပေင် ရ။ (ဗွဲမဂၠိုင် သုင်စောဲ ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ အေန်ဒဝ်-ဥရောပ တအ် ရ)။ ဘာသာမန် ဝွံ ဟိုတ်နူ ဟွံမွဲ ကု သၞောတ်ဝ် ဝိဘတ် မပြံင်လှာဲ ရုပ်သာ် တုဲ၊ Root ကဵု Stem ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တုပ် ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

"Root Word in Linguistics". Encyclopedia Britannica.
Mon Grammar and Morphology, Wikipedia.
Shorto, H. L. (1962). A Dictionary of Modern Spoken Mon.