ဝဳတာမေန် B1
ဝဳတာမေန် B1 (အၚ်္ဂလိက်: Vitamin B1) ဟွံသေင်မ္ဂး သာင်ယာမေန် (အၚ်္ဂလိက်: Thiamine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ဝဳတာမေန် မာန် ရလေဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ တုဲ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B သီုဖအိုတ် ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် သၞောတ် ဇဳဝ ခန္ဓာကိုယ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် (Energy) ကေုာံ သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ် အာရုံ (Nervous system) မာန် ရ။[၁]
ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ယအ် အာ ဓါတ် ဝဳတာမေန် B1 ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ယဲ ဘေရဳဘေရဳ (Beriberi) မဒှ် ယဲ မပကဵု ညံင် ဇိုင် တဲ မဇြိုတ် သ္ၚီ ကေုာံ ဖျုန်စမောန် တအ် အိုတ် ဒြဟတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B1 နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"သာင်ယာမေန်" (Thiamine) ဝွံ ဒှ် ယၟု ဓါတု သွက် ဝဳတာမေန် B1 ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ် သြဂဲနစ် (Organic compound) မနွံကဵု ဓါတ် ဆာလဖာ (Sulfur) ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ကေတ်တ် ဟွံမာန် တုဲ၊ ဒးကလိဂွံ နူကဵု စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ အထံက်အပင် သၟး ရ။
နကဵု သၞောတ် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B1 ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကဝ်-အေန်ဇာင် (Coenzyme) မွဲ မနွံယၟု သာင်ယာမေန် ပိုင်ရဝ်ဖေါသဖိတ် (Thiamine pyrophosphate - TPP) ရ။ TPP ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စၞစ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် ဇဳဝကလာပ်ရုပ် (Cells) တအ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် B1 ဝွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် ပထမအိုတ် ညးတအ် ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် သုတေသန ဝဳတာမေန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် တၠပညာ သဝ်ဝန် ဒာတ် (Dutch) ခရစ်စတီယန် အိုက်မေန် (Christiaan Eijkman) လ္ၚတ် ဆဵု ဒဒှ်ရ စာင် မစ သ္ၚု ပထောအ် လဝ် သၞောက် (Polished rice) တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဘေရဳဘေရဳ တုဲ၊ စာင် မစ သ္ၚု ဟွံပထောအ် သၞောက် တအ် ဂှ် ဟွံဒှ် ယဲ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောက် သ္ၚု ဂှ် နွံ ဓါတ် မစဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ရ။[၂]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၆ ဂှ်၊ တၠပညာ ဓါတု Jansen ကေုာံ Donath တအ် မာန် ပါ်ပတိတ် ဓါတ် ဝဳတာမေန် ဏအ် နူကဵု သၞောက် သ္ၚု ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၆ ဂှ်၊ ရဝ်ဘတ် ဝဳလဳယမ် (Robert R. Williams) ခၞံဗဒှ် လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် B1 ဓါတု (Synthesis) ပထမအိုတ် မာန် လဝ် ရ။
၃။ သတ္တိ ဓါတု ကေုာံ လဒက်ပတန် (Chemical Properties and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဖော်မျူလာ ဓါတု သွက် သာင်ယာမေန် ဂှ် ဒှ် $C_{12}H_{17}N_4OS^+$ ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု စက်ဝိုင် နိုင်ထရဝ်ဂျေန် ပိုင်ရဳမဳဒိန် (Pyrimidine ring) ကေုာံ စက်ဝိုင် ဆာလဖာ သိုင်ယာဇောဝ် (Thiazole ring) မဆက် လဝ် ရေင်သကအ် နကဵု ဒဒန် မဳသဳလိန် (Methylene bridge) ရ။
သတ္တိ အဓိက သွက် ဝဳတာမေန် B1 ဂှ် -
- ပရေင်ရလေဝ်: ရလေဝ် ဂွံ ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble) ဆဂး ဟွံရလေဝ် ပ္ဍဲ အလ်ကဝ်ဟော (Alcohol)။
- ပရေင်တန်တဴ: လီုလာ် လောဲသွာ ယဝ်ရ ဒး ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Heat) ကေုာံ အကာဲအရာ အယ်ကာလိုင် (Alkaline environments) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဍုန်တိုပ် စၞစ လအ်လအ် ဂှ် ပလီု ထောအ် ဝဳတာမေန် B1 မာန် ရ။
၄။ ကမၠောန် ဇဳဝ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စၞ (Biological Function and Metabolism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ်၊ သာင်ယာမေန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် TPP (Thiamine pyrophosphate) ရ။ TPP ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် အေန်ဇာင် (Enzyme) သွက်ဂွံ -
- ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrate metabolism): ပါ်ကရေက် ဓါတ် သဂြာ ဂလူးကို့စ် (Glucose) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ATP။
- စကာ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acid metabolism): တွက်ဂၞန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Protein) လ္ၚဵု တအ်။
- ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် အာရုံ (Neurotransmitter synthesis): ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် အာသဳတိုင်းကဝ်လိန် (Acetylcholine) ကေုာံ ဂါဘာ (GABA) မဒှ် ဓါတ် ပလံင် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။
၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B1 (Dietary Sources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် B1 ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ စၞစ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဖျုန် ကေုာံ မသြောအ် မဟွံပထောအ် သၞောက် တအ် ရ။
| ဂကူ စၞစ | လၟိဟ် B1 (မဳလဳဂရာမ်/၁၀၀ ဂရာမ်) | တင်စၟတ် |
|---|---|---|
| ဖျုန်ကၠိက် (Pork) | 1.12 mg | နွံကဵု ဓါတ် B1 သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖျုန်။ |
| မသြောအ်အုတ် (Oats/Whole grains) | 0.60 mg | ဒးစ မသြောအ် မဟွံပထောအ် သၞောက် (Whole grain) သၟး။ |
| မသတ် ကေုာံ မကွာဲ (Nuts and Seeds) | 0.40 - 0.70 mg | မသတ် ညိ (Macadamia) ကေုာံ မကွာဲ နေကြာ တအ် နွံ ဂၠိုင်။ |
| က ကေုာံ ဖျုန်စာင် (Fish and Poultry) | 0.20 - 0.30 mg | နွံ လၟိဟ် အလဒေါဝ်။ |
| ပဲ (Legumes/Beans) | 0.40 mg | ပဲနာနာ သာ် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ခိုဟ် သွက် ညးဟွံစ ဖျုန် တအ်။ |
၆။ လၟိဟ် မဒးစကာ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ (Recommended Daily Intake)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) စၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B1 မဒးစကာ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -[၃]
- မၞိဟ်တြုံ ဇၞော်: 1.2 မဳလဳဂရာမ် (mg) မွဲ တ္ၚဲ။
- မၞိဟ်ဗြဴ ဇၞော်: 1.1 မဳလဳဂရာမ် (mg) မွဲ တ္ၚဲ။
- မိမစကောန် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ကောန်: 1.4 မဳလဳဂရာမ် (mg) မွဲ တ္ၚဲ။
- ကောန်ၚာ်: 0.5 နူကဵု 0.9 မဳလဳဂရာမ် (mg) အတိုင် အာယုက်။
၇။ ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယအ် (Deficiency Symptoms and Diseases)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဟွံကလိဂွံ ဝဳတာမေန် B1 ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ယဲ အဓိက ၂ သာ် ရ -[၄]
- ယဲ ဘေရဳဘေရဳ (Beriberi): ပါ်လဝ် ၂ သာ် - "ဘေရဳဘေရဳ စိုတ်" (Dry beriberi) မပလီုပလာ် သၞောတ် အာရုံ ဇိုင် တဲ တုဲ ပကဵု ညံင် ဇြိုတ် သ္ၚီ ကေုာံ ဖျုန်စမောန် အိုတ် ဒြဟတ်။ ကေုာံ "ဘေရဳဘေရဳ ဍုက်" (Wet beriberi) မပလီုပလာ် သၞောတ် ကောန်တၟအ် (Heart) တုဲ ပကဵု ညံင် ဇိုင် ယောင် ကေုာံ ထုဲသြိုဟ် ရ။
- ယဲ ဝါနိက်-ကဝ်သာကပ် (Wernicke-Korsakoff syndrome): ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် လတူ မၞိဟ် မသုင် အရက် လောန်ကာဲ ရ။ ဟိုတ်နူ အရက် ပလီု ထောအ် ပရေင်စုပ်ကေတ် ဝဳတာမေန် B1 ပ္ဍဲ ဇြိုင် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် လီုလာ်၊ ဝိဝိင်၊ ကေုာံ သမ္တီ လီု (Amnesia) ရ။
၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ဓါတ်အထံက်အပင် (Medical Uses and Supplements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ သာင်ယာမေန် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယအ် တအ် ရ။
- ဂဥုဲ ထပက် (Injections): သွက် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ Wernicke-Korsakoff ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ဘေရဳဘေရဳ ကဆံင် သၠုင် ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် ထပက် ကဵု ဂဥုဲ B1 တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲ ဆီ သွက်ဂွံ လွဳ ပြဟ်ပြဟ် ရ။
- ဓါတ်အထံက်အပင် (Supplements): ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်၊ အလဵုအသဳ ကဵု သြဇာ ညံင်ဂွံ ထပ် စုတ် ဝဳတာမေန် B1 ပ္ဍဲကဵု ကွာင် ကေုာံ သ္ၚု (Fortified foods) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဂၠးတိ ရ။
၉။ ပရေင်စကာ လောန်ကာဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Overdose and Toxicity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူကဵု ဝဳတာမေန် B1 ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မရလေဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble) ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုယ် စ လောန်ကာဲ အာ နူ လၟိဟ် မဒးစကာ ကီုလေဝ်၊ ခန္ဓာကိုယ် ဝွံ ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် လောန်ကာဲ တအ် နကဵု ဍာ်တဏီ (Urine) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။[၅]
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဓါတ် အန္တရာယ် (Toxicity) ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် B1 နူ စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ မသုင် ဂှ် ဟွံဆဵုဂဗ ကေတ် ဏီ ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် လေဝ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် သၠုင်အိုတ် မမာန် စကာ (Upper Tolerable Limit - UL) သွက် ဝဳတာမေန် ဏအ် ဏီ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ထပက် လောန်ကာဲ လောန် အာ နကဵု ခရိုင် ဆီ မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဒှ် အကာဲအရာ ဇီုကပိုက် အလာဂျဳ (Anaphylaxis) ညိည မာန် ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန (Future and Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သုတေသန အနာဂတ် လတူ ဝဳတာမေန် B1 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဝဳတာမေန် ဏအ် ကဵု ယဲ က္ဍဟ် ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ လ္ၚတ် သုတေသန လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ယအ် ဓါတ် TPP ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယဲ အာလ်ဇိုင်မာ (Alzheimer's disease) ကေုာံ ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's disease) တအ် ကီု ရ။
တုဲပၠန်၊ တၠပညာ တဵုလွဳ တအ် လေဝ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် သ္ၚု ခေတ်တၟိ (Biofortified rice) မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B1 ဂၠိုင် တိုန် အလဵုအလဵု သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးအာရှ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ယဲ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယအ် အနာဂတ် ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Combs, G. F. (2012). The Vitamins: Fundamental Aspects in Nutrition and Health, 4th, Academic Press, 260-275။
- ↑ Eijkman, C. (1897). "Eine Beri Beri-ähnliche Krankheit der Hühner". Virchows Archiv 148: 523-532.
- ↑ Institute of Medicine (1998). Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. National Academies Press, 58-86။
- ↑ World Health Organization (1999). Thiamine deficiency and its prevention and control in major emergencies. WHO, 10-20။
- ↑ Mahan, L. K. (2008). Krause's Food & Nutrition Therapy, 12th, Saunders Elsevier, 85-90။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝဳတာမေန် (Vitamin)
- ဝဳတာမေန် C (Vitamin C)
- ဇဳဝဗေဒ (Biology)
- စၞစ (Food and Nutrition)