ဝဳတာမေန် K
ဝဳတာမေန် K (အၚ်္ဂလိက်: Vitamin K) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဝဳတာမေန် မပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble vitamins) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ (Blood coagulation) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန် စၞာံ တအ် ရ။ လိက် အက္ခရ် "K" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂျာမနဳ "Koagulationsvitamin" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝဳတာမေန် မကဵု ဖဵု သွက် ဆီဂွံကောံ ရ။[၁]
ဝဳတာမေန် K ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး ဝဳတာမေန် K၁ (K1 - Phylloquinone) ကေုာံ ဝဳတာမေန် K၂ (K2 - Menaquinone) ရ။ ဍေဟ်တအ်ဝွံ မာန် ကလိဂွံ နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု သၞေဝ် သၚေက် တအ် ကေုာံ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် K နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ တမ်မူလ စၞစ၊ ကေုာံ လွပ် ဂဥုဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် K ဂှ် ဒှ် ဒြပ်ပေါင်း ဓါတု မနွံကဵု လဒက်ပတန် naphthoquinone ring ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble) တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် တန်သိပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ကတိုင် ဖျုန် (Liver) ကေုာံ ဖျုန် ကၠေင် တအ် ရ။
နကဵု လညာတ် ဇဳဝကမ္မ (Biochemistry)၊ ဝဳတာမေန် K ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကိုအေန်ဇာင် (Coenzyme) မွဲ သွက် အေန်ဇာင် မနွံယၟု gamma-glutamyl carboxylase ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ပရဝ်တေန် သွက် ဆီ ဂွံ ကောံ (Clotting factors) တုဲ ပကဵု ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ရပ်ဇီု ကဵု ကေလ်သဳယမ် မာန် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် K ဝွံ ဂၠာဲဆဵု လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ နကဵု တၠပညာ သိပ္ပံ ဍုင် ဒိန်မတ် (Denmark) မနွံယၟု ဟေန်ရစ် ဒါမ် (Henrik Dam (English)) ရ။ ညးတေအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် စရိုတ် ကောန်စာင် တအ် မစ စၞစ ဟွံမဲ ကဵု ကၠေင် တုဲ ညး ဂွံဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်စာင် တအ် ဆီ တိတ် ဒၟံင် ဟွံဒေါအ် (Hemorrhage) ရ။
ကြဴနူဂှ် တၠပညာ အမေရိကာန် အက်ဒဝါတ် ဒွိုက်သဳ (Edward Doisy (English)) မာန် ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် ဓါတု ဝဳတာမေန် K ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်၊ ဒါမ် ကေုာံ ဒွိုက်သဳ ညးၜါ ဝွံ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Nobel Prize in Medicine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ရ။[၂]
၃။ ဂကူ ဝဳတာမေန် K ဂမၠိုင် (Types of Vitamin K)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် K နွံ ဂကူ အဓိက သာ် -
- ဝဳတာမေန် K၁ (ဖဳလဝ်ကွိန်နောန် (Phylloquinone)): ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ တၞံ သၞေဝ် မနွံ အသာ် သၚေက် ဓီု တအ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် လျး (Photosynthesis) သွက် တၞံ တအ် ရ။ လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K ပိုယ် စ ဒၟံင် လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ် ၇၅-၉၀ ရာခိုင်နှုန်း ဝွံ ဒှ်K၁ ရ။
- ဝဳတာမေန် K၂ (မေနာကွိန်နောန် (Menaquinone)): ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တအ် ကေုာံ စၞစ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဓါတ် စၟ (Fermented foods) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ပ္ဍဲ အူ ဇၞော် ပိုယ် လေဝ် မာန် ဖန်ဗဒှ်K၂ ကီု ရ။
- ဝဳတာမေန် K၃ (မေနာဒါင်အောန် (Menadione)): ဒှ် ဝဳတာမေန် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု စက် (Synthetic) ရ။ သွက် မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု အန္တရာယ် ဒုဟ် မာန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက် စၞ တိရစ္ဆာန် သၟး ရ။
၄။ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝကမ္မ (Functions and Biochemistry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဝဳတာမေန် K ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ ရ။ ကာလ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရပ် သရ (Wound)၊ ဆီ ဒး ကောံ (Clot) ညံင် ဆီ ဂွံ ဒေါအ် ရ။
ဝဳတာမေန် K ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရဝ်တေန် အဓိက ၄ သာ် ပ္ဍဲ ကတိုင် ဖျုန် မတွဟ်ဂး Factor II (Prothrombin), Factor VII, Factor IX, ကေုာံ Factor X တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဝဳတာမေန် K ဟွံမဲ မ္ဂး ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ် ဟွံမာန် ရပ်ဇီု ကဵု ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် တုဲ၊ သၞောတ် ဆီ ကောံ လီုလာ် အာ ရ။[၃]
၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impact on Bone and Health)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူကဵု ဆီ ကောံ တုဲ၊ ဝဳတာမေန် K ဝွံ နွံ ပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ဇုတ် ထတ်ယုက် (Bone health) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရဝ်တေန် အောသတဳအဝ်ကေလ်သေန် (Osteocalcin) မဒှ် ပရဝ်တေန် မရပ် ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် ညံင် ဂွံ တန်သိပ် ပ္ဍဲ ဇုတ် ရ။
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မစ ဝဳတာမေန် K ဂၠိုင် တအ်ဂှ်၊ အန္တရာယ် ဇုတ် ကြေဟ် ကေုာံ ဇုတ် ကဝ် (Osteoporosis and fractures) အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် သီု စဵုဒၞာ ညံင် ကေလ်သဳယမ် ဟွံဂွံ အာ တန်သိပ် ပ္ဍဲ သရီု ဆီ (Vascular calcification) မပကဵု ညံင် ယဲ ကောန်တၟအ် (Heart disease) မာန် ရ။
၆။ တမ်မူလ စၞစ မကလိဂွံမာန် (Food Sources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် K ဝွံ ကလိဂွံ မာန် နူကဵု စၞစ နာနာ သာ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် ပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် ဂှ်ရ၊ ကာလ စ ဍေဟ် ပံင် ကဵု ကၠေင် ညိည (ဥပမာ - ကၠေင် သၞေဝ်) မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ဇြောတ် ကေတ် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ရ။
| ဂကူ စၞစ | ဂကူ ဝဳတာမေန် | လၟိဟ်K (မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် / ၁၀၀ ဂရာမ်) |
|---|---|---|
| ခါဗေတ် သၚေက် (Kale / Spinach) | K၁ (K1) | ၄၀၀ - ၈၀၀ $\mu$g |
| မုန်လာထုပ် သၚေက် (Broccoli) | K၁ (K1) | ၁၀၀ - ၂၀၀ $\mu$g |
| နာတ်တဝ် (Natto - ၜဲ သေံ ဍုင်ဂျပေန်) | K၂ (K2) | ၉၀၀ - ၁၀၀၀ $\mu$g |
| ကၠေင် ကတိုင် က (Fish liver oil) | K၂ (K2) | လၟိဟ် အောန် |
| ကွာတ် ကေုာံ ဍာ်တှ် (Cheese & Milk) | K၂ (K2) | ၅၀ - ၇၀ $\mu$g |
၇။ ပရေင်ယှောတ်အောန် ကေုာံ အန္တရာယ် (Deficiency and Risks)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဲ ယှောတ်အောန် ဝဳတာမေန် K (Vitamin K deficiency) ဝွံ အောန် ကွေဟ်ကွေဟ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် ဓမ္မတာ တအ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ပိုယ် ကလိဂွံ နူ စၞစ ကေုာံ စၟ အူ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ် ရ။
ဆဂး ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ -
- ကောန်ၚာ် တၟိ သၠးဂၠံဂဝ် (Newborns): ကောန်ၚာ် တအ် သၠး တိတ် ကၠုင် နွံကဵု ဝဳတာမေန် K အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ စၟ ပ္ဍဲ အူ လေဝ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒး ဆဵု အန္တရာယ် ဆီ တိတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မကော်စ (VKDB - Vitamin K Deficiency Bleeding) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ရုံဂဥုဲ တအ် ထပိုက် ကဵု ဝဳတာမေန် K သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ် တၠ ရ။[၄]
- မၞိဟ် မနွံ ယဲ အူ (Intestinal disorders): မၞိဟ် ဟွံမာန် ဇြောတ် ကေတ် ကၠေင် တအ် (ဥပမာ - ယဲ Celiac disease)။
၈။ လၟိဟ် မဒးစကာ လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily Recommended Intake)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K မနွံ ပၟိက် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ (Adequate Intake - AI) ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် အာယုက် ကေုာံ လိင် ရ။
အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဌာန ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် မ္ဂး -
- မၞိဟ် တြုဟ် ဇၞော်: ၁၂၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။
- မၞိဟ် ဗြဴ ဇၞော်: ၉၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။
- ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်: ၃၀ - ၇၅ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) အတိုင် အာယုက်။
ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် K၁ ကဵုK၂ တအ် ဟွံကဵု အန္တရာယ် ဒုဟ် တုဲ၊ ညးတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် သၠုင်အိုတ် မမာန် စ (Tolerable Upper Intake Level) ဏီ ရ။
၉။ လွပ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Medical Uses and Interactions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳတာမေန် K ဝွံ စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဆီ တိတ်။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပရေင်ဆက်စပ် (Interaction) အန္တရာယ် ကု ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။
ဂဥုဲ ဝါဖာရေန် (Warfarin) မဒှ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဆီ ညံင်ဟွံဂွံကောံ (Anticoagulant) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပရေင် ပလီု ကမၠောန် ဝဳတာမေန် K (Vitamin K antagonist) ရ။ မၞိဟ် မစ ဒၟံင် ဂဥုဲ ဝါဖာရေန် တအ် ဂှ်၊ ဒး ထိင် လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K မစ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် စ သၞေဝ် သၚေက် ဂၠိုင် အာ ကထိုက် မ္ဂး၊ ဂဥုဲ ဝါဖာရေန် ဂှ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် တုဲ ဆီ ကလေင် ကောံ အာ မာန် ရ။[၅]
၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် (Future Research and Developments)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဖဵုသက်ရောက် ဝဳတာမေန် K လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် တၞဟ် တအ် ရ။
လၟုဟ် ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် K၂ ဝွံ မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲ က္ဍဟ် လီု (Alzheimer's disease) မာန် ဟာ ဂှ် ရ။ တုဲပၠန် ဗီုလဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ အူ (Gut microbiome) တအ် ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် K ဂှ်လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ သုတေသန မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Dam, H. (1935). "The antihaemorrhagic vitamin of the chick". Biochemical Journal 29 (6): 1273-1285. PMID 16745786.
- ↑ Binkley, S. B. (1939). "The isolation of vitamin K1". Journal of Biological Chemistry 130: 219-234.
- ↑ Furie, B. (1999). "Vitamin K-dependent biosynthesis of gamma-carboxyglutamic acid". Blood 93 (6): 1798-1808. PMID 10068650.
- ↑ Shearer, M. J. (2009). "Vitamin K deficiency bleeding (VKDB) in early infancy". Blood Reviews 23 (2): 49-59. PMID 18804303.
- ↑ Ansell, J. (2008). "Pharmacology and management of the vitamin K antagonists". Chest 133 (6_suppl): 160S-198S. PMID 18574265.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝဳတာမေန် (Vitamin)
- ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ (Blood coagulation)
- ဝါဖာရေန် (Warfarin)
- ကေလ်သဳယမ် (Calcium)