ဝဳလဳယေမ် ဂျိမ်
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| ၜံင် | ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ၊ ၁၈၄၂ (နျူယံက်) |
| စုတိ | ၂၆ အဝ်ဂေတ်၊ ၁၉၁၀ (အာယုက် ၆၈) |
| ကမၠောန် | တၠပညာ ဒဿနိက၊ တၠပညာ စိုတ်ပညာ |
| ပရေင်ပညာ | တဆိပ်ကြာ ဂဥုဲ (M.D.) - တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် (Harvard University) |
| ဌာနကမၠောန် | တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် |
| ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက | Pragmatism (ဝါဒ ပရက်မာတစ်ဇြေမ်)၊ Functionalism (ဝါဒ ဖှင်ရှေန်နယ်လဳဇြေမ်) |
ဝဳလဳယေမ် ဂျိမ် (အၚ်္ဂလိက်: William James; ၁၈၄၂ - ၁၉၁၀) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ဒဿနိက (Philosopher) ကေုာံ တၠပညာ စိုတ်ပညာ (Psychologist) ဂကူအမေရိကာန် မပြာကတ်တၟေင် မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်အစာ မဖျေံလိက် လပါ်စိုတ်ပညာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တုဲ၊ ညးဂၠိုင်ကဵု ကော်ခဴစညး နဒဒှ် "မအံက် စိုတ်ပညာ အမေရိကာန်" (Father of American psychology) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ် မဖျေံသဇိုင် လညာတ် ဒဿနိက Pragmatism (ပရက်မာတစ်ဇြေမ်) ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ပညာ Functionalism (ဖှင်ရှေန်နယ်လဳဇြေမ်) မွဲတၠရ။
ဘဝကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝဳလဳယေမ် ဂျိမ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၄၂ ပ္ဍဲဍုင် နျူယံက်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ သၠုင်မွဲရ။ ကောဒေံညး ဟေန်နရဳ ဂျိမ် (Henry James) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အစာချူဝတ္ထု ပြာကတ်မွဲတၠကီုရ။
ဂျိမ်း လုပ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာဂဥုဲ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် (Harvard University) တုဲ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ M.D. ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ကီုလေဝ်၊ ညးဟွံကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် အစာဂဥုဲမွဲတၠရ။ ကြဴနူဂှ် ညးစလုပ်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် နဒဒှ် အစာပါမောက္ခ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် တုဲ ဖျေံလဝ်လိက် လပါ် ဇီဝကမ္မဗေဒ၊ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ဒဿနိက စဵုကဵု ညးပေင်အာယုက် ပင်သေန်ရ။
လညာတ် အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂျိမ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် ဒဿနိက ကေုာံ စိုတ်ပညာ မပြာကတ်တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
၁။ ဝါဒ ဖှင်ရှေန်နယ်လဳဇြေမ် (Functionalism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်တေံ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် လဒက်ပ္တန် စိုတ် (Structuralism) ကီုလေဝ်၊ ဂျိမ် တးပါဲတုဲ ညးစွံအာရီု လတူ "ကမၠောန် / တာလျိုင်" (Function) စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မၞိဟ်တအ် ဗိုင်ထံက်ပင်ကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံလှောဲပြံင် ကိတ်ညဳ ကုပွဳပွူသဘာဝ (Adaptation to environment) မာန်ရ။
၂။ ဝါဒ ပရက်မာတစ်ဇြေမ် (Pragmatism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲလပါ် ဒဿနိကမ္ဂး ဂျိမ် ဒှ်မၞိဟ်မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လညာတ် ပရက်မာတစ်ဇြေမ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ "သဘာဝဍာံ (Truth) ဟီုဂှ် ဍေဟ်တန်တဴဒၟံင် လတူ ဖဵုမြီ မကလိဂွံ (Practical consequences)" ရ။ ယဝ်ရ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသပ်မွဲမွဲ စကာတုဲ ကလိဂွံဖဵုခိုဟ် သွက်ဘဝမ္ဂး၊ လညာတ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မဍာံပြရ။
၃။ သၞောတ်လညာတ် စိုတ် ဂျိမ်း-လံင်ဂျ် (James-Lange Theory of Emotion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ညး ကေုာံ တၠပညာ ကာရ် လံင်ဂျ် (Carl Lange) ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ်ပရူ ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဟွံညိင်ဝတ် (Emotion) ရ။ အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်တအ် ဟွံသေင် "ဖေက်တုဲ ဂြိပ်" (I see a bear -> I am afraid -> I run) ရ။ သဘဴဍာံဍာံဂှ် "ဂြိပ်တုဲ ဖေက်" (I see a bear -> I run -> My running makes me feel afraid) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ရုပ်ခန္ဓဂှ် ကတဵုဒှ်ကိုပ်ကၠာတုဲ၊ စိုတ်ပိုယ် ကလေင်တီကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲဂှ်တုဲဟေင် စိုတ်(Emotion) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
၄။ လၟေင်ဇွောဝ် စိုတ်ဝိညာဏ် (Stream of Consciousness)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂျိမ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စိုတ်ဝိညာဏ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟွံသေင် အရာမဒကုတ်ဒကုတ် (Not a chain of discrete thoughts)၊ ဍေဟ်ဒှ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကြုင် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင်ဍာ်မဇွောဝ်ဒၟံင် (Continuous stream) သက်ကုပိုတ်သကုတ်ရ။
လိက်ကၞပ် ပြာကတ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- The Principles of Psychology (သဇိုင်တေသြဝ် စိုတ်ပညာ - ၁၈၉၀) - ဒှ်လိက်ကၞပ် စိုတ်ပညာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဝင်။
- The Varieties of Religious Experience (ဗီုပြင်နာနာ ပရေင်ဆဵုဂဗ ဘာသာ - ၁၉၀၂) - ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဘာသာ နကဵု လညာတ်စိုတ်ပညာ။
- Pragmatism (ဝါဒ ပရက်မာတစ်ဇြေမ် - ၁၉၀၇)။[၁]
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ James, William (1890). The Principles of Psychology. Henry Holt and Company။