သတ္တဗေဒ

သတ္တဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Zoology) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သာခါ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သတ်ဂမၠိုင် (Animals) ကေုာံ ဍုင်သတ် (Animal Kingdom) အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ်၊ သဘာဝ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သန္ဓေသား (Embryology)၊ သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)၊ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ (Classification)၊ စရိုတ်လၟေတ် (Habits)၊ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပြး သတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

သတ္တဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မလှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂေဟဗေဒ (Ecology)၊ ပညာဗဳဇ (Genetics)၊ ကေုာံ သဘာဝဗေဒ (Physiology) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သတ္တဗေဒ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၁၀ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်နာနာသာ် သတ်ဂမၠိုင် (Animal diversity) မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်သတ် (Animalia) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "Zoology" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ၜါ မ - "zōion" (ζῷον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သတ်" (Animal) ကေုာံ "logos" (λόγος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ်" (Knowledge / Study) ရ။ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ သတ် မဂျိုင် ဒၟံင် လၟုဟ် ကီု သီုကဵု သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တုဲ တအ် (Extinct species) ရ။

သတ် (Animalia) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သတ် မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Multicellular)၊ မနွံကဵု နျူကလဳယပ် (Eukaryotic) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးစၞ ဒးစ သတ် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ရ (Heterotrophic)။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံ (Plants) မမာန် ဖန်ဗဒှ် စၞ အလဵုအလဵု ဍေဟ် နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

• ခေတ် ဂရိတ် တြေံ: အစာဒဿန အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် "မအံက် သတ္တဗေဒ" ရ။ ညးတေအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပါ်ကရေက် လဝ် သတ် တအ် နကဵု ဂကောံ မနွံကဵု ဆီ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ဆီ (Vertebrates and Invertebrates) ရ။
• ခေတ် လဒေါဝ်: ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အာရပ် ကေုာံ အေစ်သလာမ် (Islamic Golden Age) ဂှ်၊ အစာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု အလ်-ဂျာဟစ်ဇ် (Al-Jahiz) တအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် "Kitab al-Hayawan" (Book of Animals) မလ္ၚတ် ပရူ စရိုတ် သတ် ကေုာံ ဂေဟဗေဒ ရ။
• ခေတ် ဥရောပ ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance): တၠပညာ ဂမၠိုင် စကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာ (Anatomical dissections) တုဲ လ္ၚတ် သဘာဝ သတ် တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
• ခေတ် တၟိ: ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈၊ ကားလ် လေန်နဳယပ်သ် (Carl Linnaeus) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပါ်ကရေက် ယၟု ၜါမ (Binomial nomenclature) မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

၃။ သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒါဝေန် (Evolution and Darwinism)

ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် (Theory of Evolution) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ဂှ် ချားလ် ဒါဝေန် (Charles Darwin) ပတိတ် လိက်အုပ် မနွံယၟု "On the Origin of Species" တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ (Natural Selection) ရ။

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ သတ် ဂမၠိုင် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ မွဲ (Common ancestor) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သိုက်က် အတိုင် အခိင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မကဵု အခေါင် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် အာ ကု ပညာဗဳဇ (Genetics) လက္ကရဴ ဏအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ ရ။

၄။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ်ဂမၠိုင် (Classification and Taxonomy)

ပရေင်ပါ်ကရေက် (Taxonomy) ဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ မစၟတ်သမ္တီ၊ ကဵု ယၟု၊ ကေုာံ ပါ်ကရေက် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် အဓိက မစကာ လၟုဟ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဆံင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - 1. ဍုင် (Kingdom): Animalia (သတ်) 2. ဖိုင်လာမ် (Phylum): ဥပမာ - Chordata (သတ် နွံ ဇုတ်စး) 3. ကလာတ် (Class): ဥပမာ - Mammalia (သတ် မကဵု တှ်) 4. အဝ်ဒါ (Order): ဥပမာ - Carnivora (သတ် မစ ဖျုန်) 5. ဖေမ်မလဳ (Family): ဥပမာ - Felidae (ဂကောံ ဗ္ဂဲ) 6. ဂျဳနပ်သ် (Genus): ဥပမာ - Panthera (ဗ္ဂဲ ဇၞော်) 7. သပဳသဳသ် (Species): ဥပမာ - Panthera tigris (ကၠ)

သတ် ဂမၠိုင် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဇၞော် ၜါ - သတ် နွံ ဇုတ်စး (Vertebrates) မပ္တံကဵု က, ခဒုတ်, တ္ၚေက်, ကေုာံ သတ်ကဵုတှ်၊ ကေုာံ သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး (Invertebrates) မပ္တံကဵု စၟ, ခရု, ကေုာံ ကၞု တအ် ရ။ လၟိဟ် သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး ဝွံ နွံ ဂၠိုင် နူ ၉၅% နှုန်း အလုံ ဍုင်သတ် ရ။

၅။ သဘာဝဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Anatomy and Physiology)

အနာတဝ်မဳ (Anatomy) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Structures) မပ္တံကဵု ရုပ် ကလာပ်ရုပ်၊ ဇုတ်၊ ကေုာံ ကသော် ရ။ သဘာဝဗေဒ (Physiology) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု ကလာပ်ရုပ် တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် (Functions) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သတ္တဗေဒ၊ ပိုယ် လ္ၚတ် သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် သတ် မပ္တံကဵု -

• သၞောတ် စၞ (Digestive system): ဗီုလဵု သတ် တအ် ၚိတ် စၞ ကေုာံ ကၠာဲ စၞ သွက် ဒြဟတ်။
• သၞောတ် ကၠောအ် ဆီ (Circulatory system): ဗီုလဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ ဆီ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ။
• သၞောတ် အာရီု (Nervous system): ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုက် အာရီု တအ် ကဵု အမိင် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် ပွဳပွူ သဘာဝ။

၆။ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Ethology and Animal Behavior)

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ (Ethology) ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် ကေုာံ သဘာဝ ချဳဓရာင် သတ် ဂမၠိုင် (Animal behavior) ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ တၠပညာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ခေါန်ရက် လဝ်ရေန်သ် (Konrad Lorenz) ကေုာံ နဳကဝ် တေန်ဗါဂေန် (Niko Tinbergen) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် ကဏ္ဍ ဏအ် ရ။

ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ -

• စရိုတ် သဇိုင် (Instinct/Innate behavior): စရိုတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံ ဗိုက် မိ (ဥပမာ - တၞင် အာယုက် မကၠောန် ခပေါဲ)။
• ပရေင်ဗတောန် (Learned behavior): စရိုတ် မကလိဂွံ နူ ပရေင်ဆဵုဂဗ (ဥပမာ - ကောန် ကၠ ဗတောန် နဲကဲ ရပ် စၞ)။
• ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ (Social behavior): ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ကောံ နကဵု ဂကောံ၊ စဵုဒၞာ ဒၞာဲတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ကၟိန် (Mating systems)။

၇။ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Ecology and Environment)

ဂေဟဗေဒ (Ecology) ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တီ ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ဂျိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ က္ၜဳ၊ ကေုာံ တိဗ္တဳ တအ် ရ။

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ -

• ဇာဝိုင် စၞ (Food web): ဗီုလဵု ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ နူကဵု တၞံ (Producers) စိုပ် အာ သတ် မစ ဖျုန် (Apex predators)။
• ပရေင်ဆက်စပ် သဟဇာတ (Symbiosis): ဗီုလဵု သတ် ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် မံင် မွဲစွံ (ဥပမာ - Mutualism သတ် ၜါလပါ် ကလိဂွံ ဖဵု)။
• ပရေင်ပြံင်ဌာန် (Migration): ဗီုလဵု သတ် မပ္တံကဵု ဂစေံ ကေုာံ က တအ် ပြံင် ဌာန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ခၟာဲ ရ။

၈။ ကဏ္ဍ သာခါ သတ္တဗေဒ ဂမၠိုင် (Branches of Zoology)

သတ္တဗေဒ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု သာခါ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဂကူ သတ် မလ္ၚတ် တအ် ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သာခါ အဓိက ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ (Branches of Zoology)

ယၟု သာခါ (Branch)	ပရေင်လ္ၚတ် (Field of Study)	ဥပမာ သတ်
အေန်တဝ်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Entomology)	လ္ၚတ် ပရူ စၟစၟောန် ဂမၠိုင်။	တာဲ၊ လိုင်၊ ဟိုင်၊ စၟခဍာ်။
အဝ်နဳသဝ်လဝ်ဂျဳ (Ornithology)	လ္ၚတ် ပရူ ဂစေံ ကေုာံ တ္ၚေက် ဂမၠိုင်။	ကၠာင်၊ မြာ်၊ ဟံသာ၊ ခဍာ်။
မာန်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Mammalogy)	လ္ၚတ် ပရူ သတ် မကဵု တှ် ဂမၠိုင်။	စိင်၊ ကၠ၊ ကၞုဲ၊ ကောန်မၞိဟ်။
အိက်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Ichthyology)	လ္ၚတ် ပရူ က ကေုာံ သတ် ဍာ် မနွံ ဇုတ်စး။	က၊ ကသော်၊ ကမာင်။
ဟာပဳတဝ်လဝ်ဂျဳ (Herpetology)	လ္ၚတ် ပရူ ဇြုံ ကေုာံ ခဒုတ် ဍာ် (Amphibians & Reptiles)။	ဇြုံ၊ စောန်၊ ခဒုတ်၊ ပြာန်။

သာခါ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု တၠပညာ သတ္တဗေဒ (Zoologists) တအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ဗွဲမနက်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ် မွဲမွဲ ရ။

၉။ လွပ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Applications)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သတ္တဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

• ပညာဗဳဇ (Genetics & Genomics): တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ DNA sequencing သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဗဳဇ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ် တၟိ တအ် ရ။
• မလိက်မန် (Biotechnology): စကာ ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု မလိက်မန် (CRISPR) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဗဳဇ (Gene editing) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တအ် (De-extinction) ရ။
• စက် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ (Tracking Technology): စကာ စက် GPS ကေုာံ သာတလိုက် (Satellites) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ဂၠံင် တရဴ ပရေင်ပြံင်ဌာန် သတ် မပ္တံကဵု က္ၜင် ဍာ် ကေုာံ ဂစေံ ဂမၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

၁၀။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ အနာဂတ် (Conservation and Future of Zoology)

အနာဂတ် သွက် သတ္တဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Conservation biology) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Habitat loss)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ကေုာံ ပရေင်ရပ်စ သတ် ဂြိုပ် လောန်ကာဲ (Overhunting) တအ်ဂှ်ရ၊ ဂကူ သတ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် ဒၟံင် အကာဲအရာ မကြပ် ကၠေအ်ကၠက် (Endangered species) ရ。

ဂကောံ မပ္တံကဵု WWF ကေုာံ IUCN တအ် စကာ တင်ဂၞင် နူကဵု သုတေသန သတ္တဗေဒ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ သတ် ဂြိုပ် (Red List of Threatened Species) ရ။ အနာဂတ် သတ္တဗေဒ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဂၠးတိ ကေုာံ ညံင် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ အာ မာန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဇဳဝဗေဒ (Biology)
• သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)
• ဂေဟဗေဒ (Ecology)
• ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Conservation biology)