သတ်၊ဇဗၠ
| ဝှာင်:Areca catechu - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-015.jpg | |
| ဂကူ (Genus) | Areca |
|---|---|
| ဂကူသၟဝ် (Species) | A. catechu |
| ယၟုပၟိက် (Binomial name) | Areca catechu |
သတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ်ကၟတ် (အၚ်္ဂလိက်: Areca nut ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Betel nut) ဝွံ ဒှ် မသတ် နူကဵု တၞံသတ် (Areca catechu) မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဇာတ် တၞံတာ (Arecaceae) မွဲရ။ ၜိုန်ရ နကဵု အင်္ဂလိက် ကော်ခဴစ "betel nut" ကီုလေဝ်၊ သတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် မသတ် နူ တၞံသတ် တုဲ၊ အခိင်စမ္ဂး ကေတ် တၞးဇဗၠု (Betel leaf) တုဲ ကဝိုင်စုတ် သတ်၊ ထောတ်၊ ကေုာံ စံင် (ထံင်ပရူ) တုဲ စအိုတ်ရ။ ပွမစဇဗၠု (Chewing betel quid) ဝွံ ဒှ် အခိုက်ကၞာ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ၊ အာရှသၠုင်ကျာ၊ သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖေတ် ကေုာံ ဒေသ မာဒါဂါသကာ တအ်ရ။ မၞိဟ် စကာ သတ် ၜိုတ် ၆၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ်စၞ မၞုံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ် (Stimulant) မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အာရဳကဝ်လိန် (Arecoline) မဒှ် ဓါတ်အလ်ကာလောတ် (Alkaloid) မကဵု ဖဵု ညံင်ရဴ ဓါတ် နဳကဝ်တိန် (Nicotine) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အာရီု ကောန်မၞိဟ် တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်မစဇဗၠု တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်မြဟ်၊ ဒြဟတ်တိုန် ကေုာံ ဟွံဒွိင်စမုက် ရ။
ၜိုန်ရ ဍေံ ကဵု ဖဵု စိုတ်မြဟ် ကီုလေဝ်၊ သတ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ယဲကေန်သာ ပါင် (Oral cancer) ရ။ ဂကောံ သုတေသန ကေန်သာ ဂၠးကဝ် (IARC) ကေုာံ ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မကဵု အန္တရာယ် ကေန်သာ ကဆံင် ၁ (Group 1 Carcinogen) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ နှဴ ကု စံင် (Tobacco) ဏီရ။[၁]
၂။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ လက္ခဏာ ဇဳဝဗေဒ (Botany and Physical Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
တၞံသတ် (Areca catechu) ဝွံ ဒှ် တၞံ မတပ်၊ သၠုင်၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ကၞာင် တုဲ၊ သၠုင် ဍေံ မာန်စိုပ် စဵုကဵု ၂၀-၃၀ မဳတာ ရ။ တၞး ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ကၞောတ်တၞံ တုဲ နွံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ တၞးတာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞးဒုန် မဂၠိင် ၜိုတ် ၁.၅ စဵုကဵု ၂ မဳတာ ရ။
- ပ္ကဴ (Inflorescence): ပ္ကဴသတ် ဝွံ တိတ်ကၠုင် နူကဵု သမောဝ် တဝ်တၞး တုဲ နွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကေုာံ ပ္ကဴ ကၟက် ပ္ဍဲ မွဲဇဝ် ဓဝ်ရ။ ပ္ကဴ ကၟက် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် ကေုာံ ပ္ကဴ ၝောအ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ တမ် ရ။
- သတ် (Fruit): သတ် ဍေံဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်မ္ဂး နွံ အသာ် သၚေက် တုဲ ကာလ ဍုဟ်မ္ဂး ပြံင်လှာဲအာ အသာ် လိမ္မဴ ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် ဗကေတ် ရ။ သတ် ဍေံဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခၟာဲစာင် တုဲ ဇမၞော် နွံ ၜိုတ် ၄-၅ သေန်တဳမဳတာ ရ။
- မသတ် (Seed): ပ္ဍဲ ဗွိုက် သတ်ဂှ် နွံကဵု ခၞံက် မသတီု ကေုာံ ပ္ဍဲဂှ် မသတ် (Areca nut) မွဲ နွံရ။ မသတ် ဏအ်ရ ဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် မကရေက်တုဲ စဇဗၠု ရ။[၂]
၃။ ဝင်အတိက် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမစဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အခိုက်ကၞာ မနွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလံ ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ တမ်မူလ ဇေတ်တ် တၞံသတ် ဂှ် ဟွံတီ ကၠးကၠး ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဖဳလိပ်ပေန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဒဝ်နဳရှာ (ဒေသ ၜဳ မာလေ) ရ။
တင်သက်သဳ ဝင် စပ်ကဵု ပွမစဇဗၠု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲကဵု ထီု ဂိုဟ် (Spirit Cave) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ သၟဝ်ကျာ မၞုံ အာယုက် ၜိုတ် ၇၀၀၀ စဵုကဵု ၅၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ တင်သက်သဳ ပရူ မသတ် ဂှ် သီုဆဵုဂဗ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဒြဟတ်ကြုက် ကေုာံ ဒေသ ဍုင်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ ရ။ ပရေင် သွံရာန်ဗၞိက် လ္တူ ၜဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင်ဨကရာဇ် မန်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သြဳဝိဇယ (Srivijaya) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပွမစဇဗၠု ဂွံပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ ရ။[၃]
၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Cultivation and Habitat)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံသတ် ဝွံ ဒးစိုတ် ဒေသ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ (Tropical climate) မၞုံကဵု ဗြဲဂၠိုင် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ရာသဳ ဂံက် ကေုာံ တိ မဟွံမဲ ကု ဍာ်ရ။
- တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု: ဍေံ ဒးစိုတ် တိ သုက် (Loamy soil) မၞုံကဵု ပရေင် ဇွောဝ်ဍာ် ခိုဟ် ကေုာံ ဒေသ မကလိဂွံ ဍာ်ဗြဲ ၜိုတ် ၁၅၀၀ စဵုကဵု ၅၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ဇၟာပ်သၞာံ ရ။
- ပရေင်တဵုလွဳ: တၞံသတ် ဝွံ တဵုလွဳ နကဵု မ ဍေံရ။ ကြဴနူ တဵုလဝ် ပွိုင် ၅ စဵုကဵု ၇ သၞာံ မ္ဂး ဍေံ စကဵု သတ် တုဲ ဆက်ကဵု သတ် လုကဴ ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ သၞာံ မာန်ရ။
- ပရေင်ပတိတ်: ဍုင်အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် သတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴဂှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗေၚ်ဂလာဒေသ် တအ် ပါဝင် ရ။
| လၟေင် | ဍုင် (Country) | ပရေင်ပတိတ် (တန်) (Production in Tonnes) |
|---|---|---|
| ၁ | အိန္ဒိယ (India) | ၇၃၀,၀၀၀ |
| ၂ | ကြုက် (China) | ၁၂၅,၀၀၀ |
| ၃ | ဗၟာ (Myanmar) | ၁၁၀,၀၀၀ |
| ၄ | အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia) | ၇၀,၀၀၀ |
| ၅ | ဗေၚ်ဂလာဒေသ် (Bangladesh) | ၃၅,၀၀၀ |
တင်နိဿဲ နူ: ဂကောံ စၞစ ကေုာံ တဵုလွဳ ကုလသမဂ္ဂ (FAO) [၄]
၅။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာစဇဗၠု (Cultural Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူအိန္ဒိယ ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှမ္ဂး၊ သတ် ကေုာံ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမာန် ပါ်ခြာ နူကဵု ဘဝ ကေုာံ ဘာသာ ရ။
- ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ တၠုင်လဴ (Hospitality): ပ္ဍဲ အခိုက်ကၞာ မန် သၞာံဗွဲမလံ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိမ္ဂး၊ အရာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးတၠုင်လဴ ဂှ် ဒှ် ထိုင်ဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုက်ဇဗၠု (Betel box) မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ ဇဗၠု ရ။
- သဘင်မင်္ဂလာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Ceremonies): ပ္ဍဲ သဘင်မင်္ဂလာ ဂကူမန် ကေုာံ ပရေင် ကလအ်မိမ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မဒးပါ ဟွံပါ ဟွံတုဲ (Essential offering) ရ။ ကာလ အာသၟာန်စ ကောန်ဝုတ် ညးတၞဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဏာ "ဇဗၠု သၟာန်စ" ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ဆက်မိတ် ရ။
- ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ: ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ မ္ဂး၊ သတ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ လေပ် ပရေင် ၝောအ်ကၟက် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ပူဇဴ ကျာ် ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။[၅]
၆။ ဓါတ်တြပ်စိင် ကေုာံ ပါဝင်ဂမၠိုင် (Chemical Composition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မသတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ်တြပ်စိင် (Chemical compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မကဵု အန္တရာယ် ကေုာံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဓါတ် အဓိက တအ်ဂှ်-
- Alkaloids (အလ်ကာလောတ်): ဓါတ် အဓိက မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ် ကေုာံ စောဲလာမ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အာရဳကဝ်လိန် (Arecoline) ရ။ ပါဲနူဂှ် သီုနွံကဵု ဓါတ် arecaidine, guvacine, ကေုာံ guvacoline တအ်ရ။
- Polyphenols (တေန်နေန် - Tannins): မသတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် တေန်နေန် (Tannins) ကေုာံ Gallic acid မသၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ကေုာံ ၚေက် ဂွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် လမ္စံက် ကာလ စဇဗၠု ရ။
- ဓါတ်ကၠေင် ကေုာံ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ် (Fats and Carbohydrates): သတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ်ကၠေင် ၜိုတ် ၁၅% ကေုာံ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ် သွက် ဒြဟတ် ရ။
ကာလ မၞိဟ်တအ် စ ဇဗၠု နှဴ ကု ထောတ် (Slaked lime - calcium hydroxide) မ္ဂး၊ ထောတ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဓါတ် Alkaloids ပ္ဍဲ သတ် ဂွံ တိတ်ကၠုင် လောဲသွာ တုဲ လုပ်စိုပ် ဆီ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဆဂး ထောတ် ဂှ် သီု ပလီု ကလာပ်ရုပ် (Cells) ပ္ဍဲ ပါင်တုဲ ပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ကေန်သာ လောဲသွာ ကီုရ။[၆]
၇။ ဖဵုလ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ်ယဲ (Health Effects and Risks)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမစဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ရ။
- ယဲကေန်သာ ပါင် (Oral Cancer): တၠပညာ ဂဥုဲတအ် သ္ပဒတန် လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမစ သတ် ဝွံ ပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ ပါင် (Oral squamous cell carcinoma) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဓါတ် Arecoline နူ သတ် ကေုာံ ထောတ် နှဴအာ မ္ဂး ဒှ် ဓါတ် ကေန်သာ ရ။ ယဝ်ရ သီု စုတ် စံင် (Tobacco) မ္ဂး အန္တရာယ် ဍေံ ကဆံင် သၠုင်တိုန် ၃ ဆ မာန်ရ။
- ယဲ ပါင် ကေုာံ ကအ် (Oral Submucous Fibrosis - OSMF): ယဲဏအ်ဝွံ ဒှ် ယဲ မပကဵု ညံင် ဖျုန် ပ္ဍဲ ပါင် ဂွံ တေင် ကေုာံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် အာ တုဲ ဗွဲကြဴ ပံက်ပါင် ဟွံဂွံ ရ။ ယဲဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ စသတ် ဂၠိုင် လုကဴ အခိင်လံ ဂှ်ရ။
- ပရေင် စောဲလာမ် (Addiction): ဓါတ် Arecoline ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဂွံ စောဲလာမ် (Addiction) ညံင်ရဴ စောဲ စံင် ကေုာံ အရက် ကီုရ။
- ဖဵု ခိုဟ် အခိင်ဂၠေအ် (Short-term effects): မၞိဟ်စတအ် ကလိဂွံ စိုတ်မြဟ်၊ ဒြဟတ်တိုန်၊ သၟူပါင် မောဝ် (အခိင်ဂၠေအ်) ကေုာံ ကၠင်ကၟောဝ် စှ်ေ ရ။[၇]
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ပရူ အန္တရာယ် ပွမစဇဗၠု သတ် ကေုာံ ယဲကေန်သာ ပါင် (YouTube - English)
၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်ဂၠးကဝ် (Economy and Trade)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံရာန် သတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။
- လမျီု ကောန်သၟာဗ္ၚ: ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ ကောန်သၟာဗ္ၚ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ တၞံသတ် ရ။ သတ် ဝွံ လှုဲလုပ် ခိုဟ် နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ တၞံတၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵုရ။
- ပရေင်သွံရာန် (Trade): သတ် စဲ ကေုာံ သတ်ဍိုန် တအ်ဂှ် ပလံင်ပတိတ် ဇရေင် ဍုင် မၞုံကဵု ကောန်ဍုင် အာရှ မပြံင်မံင် တအ် (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုင် ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်) ရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ: ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ ဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မလှဲလး မွဲတုဲ ဆေင်သွံဇဗၠု နွံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကွာန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် ဍုင်ဇၞော် ရ။
၉။ ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲဂၠးတိ (Legal Status and Bans)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူကဵု အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ပါင် ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် စပတိတ်ကၠုင် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ သတ် ရ။
- တိုင်ဝါန် (Taiwan): အလဵုအသဳ တိုင်ဝါန် သ္ပလဝ် ပရေင်တွဟ်သြိုင် (Campaign) "ကလေင်ကေတ် တိ နူ တၞံသတ်" သွက်ဂွံ ယှအ်ဖျေဟ် ပရေင်တဵုလွဳ တၞံသတ် ကေုာံ ကဵု သြန်ရီုဗင် ကု သၟာဗ္ၚ သွက်ဂွံ ပြံင်တဵု တၞံတၞဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သီု ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ထ္ၜး ကြော်ငြာ "ဝုတ်သွံသတ်" (Betel nut beauties) ပ္ဍဲ ဇိုင်ဂၠံင် တအ်ရ။
- အဝ်သတေလျာ ကေုာံ အမေရိကာန်: ပ္ဍဲ ဍုင် အဝ်သတေလျာ၊ ပွမစုတ်ပၠုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံရာန် ဓါတ် Arecoline (သတ်) ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး ၜိုန်ရ သွံရာန် ဂွံ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်ဟွံဂွံ သွံ ကု ကောန်ၚာ် သၟဝ် အာယုက် ရ။
- ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်: ဍုင် ဥပမာ - UAE တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမစုတ်ပၠုပ် ကေုာံ စဇဗၠု ပ္ဍဲ သလာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ ဟိုတ်နူ ဍာ်ပါင် ဇဗၠု မကၠိခတှ် လ္တူ ဂၠံင်ဍာန် ရ။[၈]
၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လွပ်တၞဟ်ဟ် (Research & Alternative Uses)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ သတ် နွံကဵု အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဒၟံင် လွပ် တၞဟ်ဟ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲ (Pharmacological uses) သွက် ဓါတ် Arecoline ရ။
- ဂဥုဲ တြေံ ကေုာံ သွက် တိရစ္ဆာန်: ပ္ဍဲ ဂဥုဲ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဂဥုဲ ကြုက် မ္ဂး၊ သတ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် စၟဂၞဴ (Deworming) ကေုာံ သောင် သၞောတ် စၞလာဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လွဳ တိရစ္ဆာန် မ္ဂး Arecoline hydrobromide ဂှ် စကာလဝ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဖျေဟ် စၟဂၞဴ သွက် ကၠဵု ကေုာံ ချေဟ် ရ။
- ပရေင်သုတေသန ယဲ Alzheimer: ဟိုတ်နူ ဓါတ် Arecoline ဂှ် ဍေံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် Muscarinic acetylcholine receptors ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ ဝိုတ်ဝုဲ (Alzheimer's disease) နူကဵု ဓါတ်ဏအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ကေန်သာ ဍေံ နွံတုဲ ပရေင်ဏအ် ဟွံစိုပ် ကဆံင် လွဳ မၞိဟ် ဏီရ။
- အရောင် အသာ် (Dyeing): တေန်နေန် (Tannin) မဂွံ နူ သတ် ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဖျောန် အသာ် ယာတ် ကေုာံ ကၠောန် မှင် အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ လမ္စံက် မာန်ရ။[၉]
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Garg, A. (2014). "A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut". Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology 35 (1): 3-9. doi:.
- ↑ Staples, G.W. (2006). Areca catechu (betel nut palm). Species Profiles for Pacific Island Agroforestry။
- ↑ Zumbroich, Thomas J. (2008). "The origin and diffusion of betel chewing: a synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond". Electronic Journal of Indian Medicine 1: 63-116.
- ↑ FAOSTAT. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- ↑ Rooney, Dawn F. (1993). Betel Chewing Traditions in South-East Asia. Oxford University Press. ISBN 0-19-588620-4။
- ↑ Lord, G. A. (2002). "Chemical and analytical aspects of areca nut". Addiction Biology 7 (1): 51-58. doi:.
- ↑ Gupta, P. C. (2002). "Global epidemiology of areca nut usage". Addiction Biology 7 (1): 77-83. doi:.
- ↑ "Betel nut: The deadly, addictive chew hitting the UK"၊ BBC News၊ 2015-03-23။
- ↑ Peng, W. (2015). "Areca catechu L. (Arecaceae): A review of its traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and toxicology". Journal of Ethnopharmacology 164: 340-356. doi:.
- Garg, A. (2014). "A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut". Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology 35 (1): 3-9. doi:.
- Staples, G.W. (2006). Areca catechu (betel nut palm). Species Profiles for Pacific Island Agroforestry။
- Zumbroich, Thomas J. (2008). "The origin and diffusion of betel chewing: a synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond". Electronic Journal of Indian Medicine 1: 63-116.
- FAOSTAT. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- Rooney, Dawn F. (1993). Betel Chewing Traditions in South-East Asia. Oxford University Press. ISBN 0-19-588620-4။
- Lord, G. A. (2002). "Chemical and analytical aspects of areca nut". Addiction Biology 7 (1): 51-58. doi:.
- Gupta, P. C. (2002). "Global epidemiology of areca nut usage". Addiction Biology 7 (1): 77-83. doi:.
- "Betel nut: The deadly, addictive chew hitting the UK"၊ BBC News၊ 2015-03-23။
- Peng, W. (2015). "Areca catechu L. (Arecaceae): A review of its traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and toxicology". Journal of Ethnopharmacology 164: 340-356. doi:.
- IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans (2004). Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines. International Agency for Research on Cancer. ISBN 978-9283212850။
<ref> tag with name "Garg2014" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Staples2006" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Zumbroich2008" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "FAOSTAT" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Rooney1993" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Lord2002" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Gupta2002" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "BBCNews2015" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Peng2015" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "IARC2004" defined in <references> is not used in prior text.