သတ် ပလောန်
သတ်ပလောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ်ကသဵု (အၚ်္ဂလိက်: Rambutan; ယၟု သိပ္ပံ: Nephelium lappaceum) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံ သတ်ဆု မနွံ တၞး သၚေက် လၟိုန် (Evergreen tree) မွဲ ဂကူ တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ တၞံ သာပဲန်ဒါသဳအေ (Sapindaceae) ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ နွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ ရးအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင် မလေယှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ထာဲဝါန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (ဗွဲတၟေင် တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ) ရ။ သတ်ပလောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂကူ သတ်ဆု မပ္တံကဵု လာင်ချဳ (Lychee) ကေုာံ လံင်ဂေန် (Longan) တအ် ကီု ရ။[၁]
သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မနွံကဵု ရုပ်သာ် တၞဟ်ခြာ မွဲ တုဲ၊ လတူ သၞော် ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု ကသဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သော် မဍိုန်ဍောတ် နာနာ သာ် ရ။ ဖျုန် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ဂှ် နွံ အသာ် ဗု၊ ဍာတ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သတ်ပလောန် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Nomenclature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Rambutan" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် မလေ (Malay word) "rambut" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သော်" (Hair) ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု လတူ သၞော် သတ် ဏအ် နွံကဵု ကသဵု မတုပ် ညံင် သော် ဂှ်ရ ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် မန် ပိုယ် မ္ဂး၊ ညးကော်စ "သတ်ပလောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "သတ်ကသဵု" ရ။ သတ် ဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲ အရေဝ် ဗၟာ ညးကော်စ (ကြက်မောက်သီး) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု ကသဵု စရိုတ် စာင် ၝောအ် ရ။ ယၟု သိပ္ပံ Nephelium lappaceum ဝွံ နွံ အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ လိက် လပ်တေန် တုဲ စၞောန်ပညုင် ထ္ၜး လဝ် ဗီုပြင် မနွံ ကဵု ကသဵု ရ။
၂။ ဂကူ သဘာဝ ကေုာံ တမ်မူလ (Taxonomy and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ်ပလောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Sapindaceae (Soapberry family) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တၞံ မနွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ရ။ လ္ၚတ် ရံင် အတိုင် ဝင် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ တၞံ ဏအ်ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသ တကအ် မလေယှာ ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Malay Archipelago) ရ။[၂]
နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ သၟာဗၞိက် အာရပ် တအ် ကေုာံ သၟာဗၞိက် အိန္ဒိယ တအ် ဏာ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် အာ ဍုင် တၞဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သတ်ပလောန် ကိုဝ် တဵုလွဳ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု သြသတြေးလျာ၊ ဖဳလဳပိုင်၊ အိန္ဒိယ၊ သိရဳလာင်ကာ၊ ကေုာံ လပါ် အမေရိက လဒေါဝ် (Central America) တအ် ကီု ရ။
၃။ လဒက်ပတန် တၞံ ကေုာံ ရုပ်သာ် (Botanical Description)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံ သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မနွံ သမၠုင် အကြာ ၁၂ နူ ၂၀ မဳတာ (၃၉ စဵုကဵု ၆၆ ပေ) ရ။
- တၞး (Leaves): တၞး ဍေဟ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞး ၜါ ကရေက် (Pinnate) တုဲ နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၁၀-၃၀ သေန်တဳမဳတာ ရ။ တၞး လပါ် လတူ ဂှ် နွံ အသာ် သၚေက် ဂၠု (Dark green) တုဲ လပါ် သၟဝ် ဂှ် နွံ အသာ် ၜတ်တ် ရ။
- ပ္ကဴ (Flowers): ပ္ကဴ သတ်ပလောန် ဂှ် ဍောတ်တ်၊ နွံ အသာ် သၚေက် ၜတ်တ် ကေုာံ ပံက် တိတ် နူကဵု ကၞာင် (Panicles) ရ။ တၞံ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ ၝောအ် သၟး၊ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ ကၟက်၊ ကေုာံ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ မနွံ ၜါ ဇာတ် (Hermaphroditic) ရ။
- သတ် (Fruit): သတ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိင်ဂၠိင် ညိ။ သၞော် ဍေဟ် (Rind) ဂှ် ကာလ ဍုဟ် မ္ဂး နွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် လဳမဴ (Orange)။ လတူ သၞော် ဂှ် နွံ ကသဵု မဍိုန်ဍောတ် မကော်စ (Spinterns) ရ။
- မ (Seed): ပ္ဍဲ မွဲ သတ် မ္ဂး နွံ မ မွဲ ဓဝ်။ မ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ကၠေင် (Fats) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။
၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အကာဲအရာ ရာသဳ (Cultivation and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ်ပလောန် ဝွံ ဒးဂၞပ် ရာသဳ ဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဂမ္တဴ လမုဟ် (Humid tropical climate) မနွံကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ အကြာ ၂၂°C နူ ၃၀°C ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ ဟွံမာန် ဒစးဒုင် ရာသဳ ဂံက် (Frost) ရ။
- တိ (Soil): ဒးဂၞပ် တိ မနွံကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဍာ် ခိုဟ် ကေုာံ နွံကဵု ဓါတ် သဘာဝ ဂၠိုင် (Rich, well-drained loamy soils)။ အကာဲအရာ pH ဂှ် အကြာ ၅.၅ နူ ၆.၅ ခိုဟ် အိုတ် ရ။
- ပရေင်တဵု (Propagation): ဗွဲမဂၠိုင် တဵုလွဳ နကဵု နဲကဲ ဆက် တၞာင် (Grafting or Budding) သွက်ဂွံ မင်မဲ အစောံသတ္တိ ဖျုန် ခိုဟ် ရ။ ယဝ်ရ တဵု နကဵု မ မ္ဂး၊ လအ် ၅ နူ ၆ သၞာံ ဏောင် ဂွံ စ သတ် ရ။
- လၟေင် ဍာ် (Irrigation): နွံ ပၟိက် ဍာ် ဇမၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကဴ ကေုာံ အခိင် သတ် ကတဵုဒှ် ရ။[၃]
၅။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Production and Economic Importance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် မပတိတ် သတ်ပလောန် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ထာဲဝါန် (Thailand)၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ကေုာံ မလေယှာ ရ။
ထာဲဝါန် ဝွံ ပတိတ် သတ်ပလောန် သွက် ဗွိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပတိတ် ဍုင် သ္အာင် နကဵု ဂကူ သတ်ပလောန် မပ္တံကဵု "ရောင်ရေန်" (Rongrien) ကေုာံ "ချောမ်ပူ" (Chompu) ရ။ သတ်ပလောန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် သွံ နဒဒှ် သတ်ဆု ထတ်ထတ် (Fresh fruit) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠောန် ပတိတ် နကဵု ဗူး (Canned rambutan) ကေုာံ ယိုဟ် (Jams) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သြန်လုပ် အဓိက သွက် သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ ရ။
၆။ ဓါတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutritional Value and Health Benefits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ်ပလောန် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ဍာ် ကေုာံ ကာဗောဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
| ဂကူ ဓါတ် (Nutrient) | လၟိဟ် (Amount) |
|---|---|
| ဒြဟတ် (Calories) | ၆၈ ကဳလဝ်ကယ်လဝ်ရဳ (kcal) |
| ဍာ် (Water) | ၈၂ % |
| ကာဗောဟိုက်ဒရိတ် (Carbs) | ၁၆.၀ ဂရာမ် |
| ဖိုက်ဗါ (Fiber) | ၀.၉ ဂရာမ် |
| ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) | ၄.၉ မဳလဳဂရာမ် (၈% DV) |
| ဓါတ် ပသဲ (Iron) | ၀.၃ မဳလဳဂရာမ် |
| ဓါတ် ကော့ပါ (Copper) | ၀.၀၆ မဳလဳဂရာမ် (၇% DV) |
ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက်:
- သတ်ပလောန် နွံကဵု ဗဳတာမေန် သဳ ဗွဲမဂၠိုင် မရီုဗင် ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system)။
- ဓါတ် ကော့ပါ ကေုာံ ပသဲ တအ် ဂှ် ရီုဗင် ပရေင်ပတိတ် ဆီ ဗကေတ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန်။
- ဖိုက်ဗါ ကေုာံ ဍာ် ပ္ဍဲ သတ် ဂှ် ရီုဗင် ညံင် သၞောတ် စၞ ဍိုတ် (Digestion) ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ရ။[၄]
၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culinary Uses and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မစ နကဵု ဒဒှ် သတ်ဆု ထတ်ထတ် (Fresh) ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ သၞော် ဍေဟ် ဂှ် ပၠး ထောအ် နကဵု တဲ လောဲလောဲ သွာသွာ မာန် ရ။
ပါဲနူ ဂှ်၊ သတ်ပလောန် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဍုန် သွ (Curries) ညိည ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု ကေုာံ ကၠောန် ဍာ် သတ်ဆု ရ။ လပါ် စက်ရုံ ဇၞော် မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ဗူး သရဝ် (Syrup) တုဲ သွံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ရးအာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒေသ ဂမ္တဴ တုဲ၊ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ ကဗျ ကေုာံ ဒွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂၠိုင် ရ။
၈။ ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် မလေပ် ပလီုပလာ် (Diseases and Pests)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၞံ သတ်ပလောန် ဝွံ လေပ် ဒးဒုင် ဘဲ နူကဵု စၟစၟောန် ကေုာံ ယဲ တၞံ နာနာ သာ် ရ။
- စၟစၟောန် (Pests): စၟ မခါဲ သတ် (Fruit borers) ကေုာံ စၟ ဗုဗု (Mealybugs) တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ စၟ တအ် ဏအ် စ ဍာ်မတ် သတ် တုဲ ပကဵု ညံင် သတ် ဂွံ ပသ တုဲ လီုလာ် အာ။
- ယဲ မကတဵုဒှ် နူ ဖန်ဂါစ် (Fungal Diseases): ယဲ ထၞိက် သၚေက် (Powdery mildew) မလေပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ သၞော် သတ် ကေုာံ တၞး ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သတ် ဟွံဂွံ ဇၞော် ကေုာံ ဒတုံ စှ်ေ ကိုပ်ကၠာ အခိင် ရ။[၅]
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ်၊ သၟာဗ္ၚ တအ် ဒး စကာ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ပရေင်စုတ် ထိုင် ပလတ်သတစ် (Bagging) ကု သတ် ဍေဟ် တအ် ရ။
၉။ ဂကူ သတ်ပလောန် နာနာ (Cultivars and Varieties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူ (Clones/Cultivars) သတ်ပလောန် မနွံ ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် တအ်ဂှ် -
- ရောင်ရေန် (Rongrien): ဒှ် ဂကူ မနွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ထာဲဝါန်။ သတ် ဍေဟ် ခဍမ် တုဲ သၞော် ဗကေတ်၊ ကသဵု သၚေက် ညိည။ ဖျုန် ဍေဟ် ကလိတ် ကေုာံ ပါဲ နူ မ လောဲသွာ တုဲ နွံ ရှ် ဍာတ် က္ဍင် ရ။ (ဒှ် ဂကူ မဒးဂၞပ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။
- ချောမ်ပူ (Chompu): သတ် ဍေဟ် လပါ် ဂၠိင် ညိ၊ သၞော် ဗကေတ် ၜတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴ လာံသဴ (Pinkish)။ ဖျုန် ခိုင် ကေုာံ ဍာတ် ညိည။
- မာဟာလဳတဳ (Maharlika): ဂကူ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပိုင် တုဲ ဖျုန် ဍေဟ် ဂှ် ကြံင် ကေုာံ ပါဲ တိတ် နူ မ လောဲသွာ ရ။
- R134, R162: ဒှ် ယၟု ဂကူ ကလိုန် (Clones) မတဵုလွဳ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် မလေယှာ။
၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Prospects)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လပါ် သုတေသန သိပ္ပံ မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ စ ဖျုန် ဍေဟ် သက်သက် ပုဟ်။
- သၞော် (Rind): သၞော် သတ်ပလောန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် အာန်တဳအံက်သဳဒေန် (Antioxidants) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာ ဓါတ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် ပရေင်ကျေဝ်ဂေါဝ် (Cosmetics) ရ။
- မ (Seeds): မ သတ်ပလောန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ကၠေင် (Tallow/Fat) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မာန် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် သပ်ပျာ (Soap) ကေုာံ ပၞာင်တိုင် (Candles) မာန် ရ။
အနာဂတ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ သတ်ပလောန် ဝွံ သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ကဵု ပြသၞာ ရာသဳ ဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဖျုန် ခိုဟ်၊ မ ဍောတ် ဍောတ် တအ် ရောင်။[၆]
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Morton, J. F. (1987). Fruits of Warm Climates. Julia F. Morton, 262-265။
- ↑ Tindall, H. D. (1994). Rambutan Cultivation. FAO Plant Production and Protection Paper, 10-15။
- ↑ Zee, F. (1993). "Rambutan and Pulasan". Tropical Tree Fruits for Australia 12 (3): 190-198.
- ↑ Wall, M. M. (2006). "Ascorbic acid, vitamin A, and mineral composition of banana and rambutan". Journal of Food Composition and Analysis 19 (5): 434-445.
- ↑ Perez, E. (2010). Pest Management in Tropical Fruit Trees. CABI, 150-160။
- ↑ Thitilertdecha, N. (2008). "Antioxidant and antibacterial activities of Nephelium lappaceum L. extracts". LWT - Food Science and Technology 41 (10): 2029-2035.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- လာင်ချဳ (Lychee)
- လံင်ဂေန် (Longan)
- သတ်ဆု ဒေသ ဂမ္တဴ (Tropical fruit)