သဒ္ဒါဗေဒ
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| တမ်မူလ ဝေါဟာရ | ပါဠိ (သဒ္ဒ + ဗေဒ) = ပညာမလ္ၚတ်ရမ္သာင် |
| အင်္ဂလိက် | Linguistics, Grammar |
| ကဏ္ဍလ္ၚတ် အဓိက | ရမ္သာင်ဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ဝါကျဗေဒ၊ အတ္ထဗေဒ |
| တင်ရန်တၟအ် | သွက်ဂွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သဘာဝ အရေဝ်ဘာသာ |
သဒ္ဒါဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲလညာတ်ခေတ်တၟိမ္ဂး ကော်စ ဘာသာဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Linguistics, Grammar) ဝွံ ဒှ်ပညာ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်စဳစောတ် လတူသဘာဝ၊ လဒက်ပ္တန်၊ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ်တအ်ရ။ တၠပညာ မလ္ၚတ် သဒ္ဒါဗေဒတအ်ဂှ် လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညံင်ဂွံတီ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ရမ္သာင်၊ ဗီုလဵု ပံင်စုတ် ရမ္သာင်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ဝေါဟာရ၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဖျေံသၞောတ် ဝါကျတအ်ရ။
တမ်မူလ ဝေါဟာရ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "သဒ္ဒါဗေဒ" ဝွံ ကၠုင်နူ သဒ္ဒါပါဠိ ၜါမ မတွံဂး သဒ္ဒ (ရမ္သာင်၊ မအရေဝ်) ကေုာံ ဗေဒ (ပညာ၊ ပွမလ္ၚတ်) ရ။ ပ္ဍဲအခိုက်အလိုက် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး "သဒ္ဒါ" ဟီုဂှ် ဒှ်သၞောဝ်ဥပဒေ လိက်ပတ် (Grammar) မပ္တံကဵု သဒ္ဒါပါဠိ ကေုာံ သဒ္ဒါမန် တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိမ္ဂး ပညာမလ္ၚတ် လတူ အရေဝ်ဘာသာ အလုံအိုတ်သီုဂှ် ညးကော်စ "ဘာသာဗေဒ" (Linguistics) ရ။
ကဏ္ဍလ္ၚတ် သဒ္ဒါဗေဒ အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် မဆေင်ကဵု သဒ္ဒါဗေဒ ခေတ်တၟိဂှ် ပါ်ပ္တိတ်လဝ် ကဏ္ဍလ္ၚတ် အဓိက (၄) သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
- ရမ္သာင်ဗေဒ / သဒ္ဒဗေဒ (Phonetics and Phonology): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ကသော်၊ ၚေက်၊ လတာ်၊ ကအ် မၞိဟ်တအ် ချဳဒရာင်တုဲ ပ္တိတ်ရမ္သာင် ကေုာံ သၞောတ်ရမ္သာင် အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲရ။
- ရူပဗေဒ / ပညာလဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ (Morphology): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် မအရေဝ် ကေုာံ ဝေါဟာရဂမၠိုင်ရ။ (ဥပမာ - မအရေဝ် "သ္ၚိအင်" ကဵု "နဲကဲ" ပံင်စုတ်တုဲ ဒှ်အာ "အင်နဲ")။
- ဝါကျဗေဒ (Syntax): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သၞောတ် ဗီုလဵု ဖျေံလၟေင် မအရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဝါကျ မွဲရ။ (ဥပမာ - သၞောတ်ဝါကျမန်ဂှ် ကတ္တာ-ကမ်-ကြိယာ [S-O-V] ဟွံသေင်မ္ဂး ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ် [S-V-O] မာန်ရ)။
- အတ္ထဗေဒ / အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics): ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝါကျဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲရ။
အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် မဆေင်ကဵု သဒ္ဒါဗေဒဝွံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ လိက်ပတ်မန်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ-
- ပွမစၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် (Standardization): သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်သဒ္ဒါ ကေုာံ သၞောတ်ချူ လိက်မန် ညံင်ဂွံ တုပ်သၟဟ် ဒှ်မွဲဂၠံင်ရ။
- ပွမဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ (Neologism): ပ္ဍဲခေတ်အေန်တာနဲ ကေုာံ သိပ္ပံလၟုဟ်၊ နကဵု လညာတ်သဒ္ဒါဗေဒဂှ် ပိုယ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရမန်တၟိတၟိ မာန်ရ။ ဥပမာ - ပွမပညဳ ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Phono-semantic matching) တုဲ ပြံင်လှာဲစကာ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် Internet ညံင်ဂွံဒှ် "အေန်တာနဲ" (အပ္ဍဲ + နဲကဲ) ဂှ် ဒှ်အစောမ်စရာဲ ပရေင်စကာ လညာတ်သဒ္ဒါဗေဒ ပ္ဍဲလိက်မန်ရ။