သပုတ်နေက် ၁

သပုတ်နေက် ၁ (အၚ်္ဂလိက်: Sputnik 1, ရုရှာ: Спутник-1) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ (Earth orbit) ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ အခိင် ကာလ အလုံ ဂၠးတိ ကၠောန်ဗဒှ် သၞာံ ဇဳဝရူပဗေဒ ဂၠးတိ (International Geophysical Year) ရ။ သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဒှ် ခဍောင် ပသဲ ခဍမ်ခဍမ် မွဲ မနွံကဵု ဇမၞော် ဗွိုက် ၅၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၃ ၝောအ်တဲ) တုဲ နွံကဵု အင်တေနာ ၄ တၞုင် သွက်ဂွံ လလောင်တြး ရမ္သာင် ရေဒဳယော (Radio pulses) ရ။

ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race) အကြာ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ဂွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Sputnik 1 replica mac.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တုဲ သပုတ်နေက် ၁ မထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ။ (Sputnik 1 replica)

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning)

ယၟု "သပုတ်နေက်" (Sputnik) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ရုရှာ Спутник မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သကအ်ရဲ ညးမတွာ် တရဴ" ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ မ္ဂး "ဂြိုဟ်ကောန်" (Satellite) ရ။ နကဵု ယၟု ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ ПС-1 (PS-1) မဂွံအဓိပ္ပါယ် Простейший Спутник-1 (Prosteyshiy Sputnik-1 ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ်တုဲ ဓမ္မတာ မရနုက်ကဵု ၁) ရ။

ကမၠောန် ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဒှ် လဂံါ ပထမအိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ တတ် သြိုဟ် တိတ် အာ နူကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ (Earth's gravity) တုဲ တွာ် တရဴ စိုပ် အာ လတူ အကာသ (Space) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ သင်္ကေတ မပံက် ကဵု တြင် ခေတ် အကာသ (Space Age) ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ပလံင်ဗစိုပ် (History and Background)

ပ္ဍဲကဵု အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) အကြာ ဗလံက် ကွန်မျူနစ် ကေုာံ ဗလံက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် ကံင်သဳ သိပ္ပံ ဂၠးတိ တအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၁၉၅၇-၁၉၅၈ နဒဒှ် သၞာံ ဇဳဝရူပဗေဒ ဂၠးတိ (International Geophysical Year) တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် ညံင် ဍုင် နာနာ ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ ရ။

သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂကောံ သုတေသန မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ရဝ်ကေတ် သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် (Sergei Korolev) ရ。 ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ဇၞော်ဇၞော် မနွံယၟု "Object D" ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ အခိင် ဇၞော်မောဝ် လအ် အာ တုဲ၊ ကဝ်ရဝ်လျောပ် ပြံင်လှာဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ကေတ် ဂြိုဟ်တုဲ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ လောဲလောဲ (PS-1) သွက်ဂွံ ဂွံ ပလံင် ပထမအိုတ် ကိုပ်ကၠာ နူ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။

၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction)

သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် မလောဲသွာ ဆဂး ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် သပုတ်နေက် ၁

ကဏ္ဍ	တင်ဂၞင် အဓိက
ဇမၞော် ဗွိုက်	၅၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၂.၈ ၝောအ်တဲ)
လျိုင်	၈၃.၆ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၁၈၄.၃ ပံင်)
ကပေါတ် မကၠောန်	ဓါတ် ပသဲ ကေုာံ အလူမဳနဳယမ် (Aluminum alloy AMG6T)
အင်တေနာ	၄ တၞုင် (ဇမၠိင် ၂.၄ စဵုကဵု ၂.၉ မဳတာ)
ရမ္သာင် ရေဒဳယော	20.005 MHz ကေုာံ 40.002 MHz
ဘက်ထရဳ (Battery)	ဘက်ထရဳ ဓါတ် သြန်-ဇေန် (Silver-zinc batteries) - နွံ ဒြဟတ် သွက် ၂၁ တ္ၚဲ

ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဂှ် ပလိုင် လဝ် သ္ၚေက်သ္ၚေက် ညံင်ဂွံ တုပ် ကဵု မှန် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လျး တ္ၚဲ ရ။ အပ္ဍဲ ဂှ် ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ မင်မဲ စက် ကိရိယာ တအ် ရ။

၄။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process)

သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7 Semyorka) မဒှ် ရဝ်ကေတ် မပန် ပလံင် ဗုံး နူ တွဵုရး မွဲ စိုပ် မွဲ (ICBM) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု သဵုဗိယေတ် ရ။

ဍေဟ် ဂွံ ဒးဒုင် ပလံင် ပတိုန် နူကဵု ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဗုက်ကဝ်နော (Baikonur Cosmodrome) ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဇက်သတာန် (Kazakhstan) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ 10:28:34 UTC ရ။ ကြဴနူ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ပန် ပတိတ် အာ ပွိုင် မသုန် မိနေတ် တုဲ၊ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ပါ်တိတ် အာ နူကဵု ရဝ်ကေတ် တုဲ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ တိ ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။

၅။ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory)

သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခၟာဲၚာင် (Elliptical orbit) ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -

• ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee): ၂၁၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၃၄ တိုင်) နူ မျက်နှာပြင် တိ။
• ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee): ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ (৫৮၃ တိုင်)။
• အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period): ၉၆.၂ မိနေတ်။
• လစွံ ထိုင် (Inclination): ၆၅.၁ ဒဳဂရဳ လတူ ဓရီု အဳကွေတာ (Equator)။

ဟိုတ်နူကဵု လစွံ ဍေဟ် နွံ ၆၅ ဒဳဂရဳ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် မာန် ဂေတ် တတ် အာ လတူ ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။

၆။ ရမ္သာင် ရေဒဳယော ကေုာံ ကမၠောန် သိပ္ပံ (Radio Signals and Science Mission)

သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကဵု ကေမရာ ကေုာံ ကိရိယာ သိပ္ပံ မထုဲထံင် ကီုလေဝ်၊ ရမ္သာင် ရေဒဳယော "ဗိပ်-ဗိပ်-ဗိပ်" (Beep-beep-beep) ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် သိပ္ပံ အဓိက အိုတ် ရ။

စက် ပလံင် ရမ္သာင် ဍေဟ် ဂှ် ပလံင် တြး ဒၟံင် ရမ္သာင် ပ္ဍဲ 20 MHz ကဵု 40 MHz တုဲ၊ ညးစကာ ရေဒဳယော အပျော် (Amateur radio operators) တအ် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ဖမ်း ကလင် ကေတ် ရမ္သာင် ဏအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ဏအ် (Beep rate) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲ ခဍောင် ပသဲ ဂှ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စိုပ် ရမ္သာင် ဏအ် စိုပ် တိ ဂှ် လေဝ် ကဵု တင်ဂၞင် သွက် တၠပညာ တအ် ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အထပ် အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ (Ionosphere) ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ ကီု ရ။

၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ သပုတ်နေက် (Global Impact and Sputnik Crisis)

ပရေင်အံင်ဇၞး သပုတ်နေက် ၁ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု "ပြသၞာ သပုတ်နေက်" (ပြသၞာ သပုတ်နေက် - Sputnik Crisis) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် အမေရိကာန် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု နည်းပညာ သၠုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး သဵုဗိယေတ် တအ် အံင်ဇၞး အာ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် တအ် ဂွံ ဖေက်လန် ကေုာံ ထေဲစိုတ် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဏအ်၊ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ နည်းပညာ တုဲ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံ အကာသ ကောန်ဂကူ နာသာ (NASA) ကေုာံ အေဂျေန်သဳ သုတေသန ပရေင်စဵုဒၞာ ဒါပါ (DARPA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race) ရ။

၈။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry)

ဘက်ထရဳ အပ္ဍဲ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် နွံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ရမ္သာင် ပွိုင် ၂၁ တ္ၚဲ သၟး ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ ဘက်ထရဳ အိုတ် အာ တုဲ ရမ္သာင် ရေဒဳယော လေဝ် ဒေါအ် အာ ရ။

ၜိုန်ရ ရမ္သာင် ဟွံမဲ ကီုလေဝ်၊ သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၜါ ဂိတု ပြင်င် ဏီ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် ကု လေယျာ ကျာ တိ ညိည ညိည တုဲ၊ ဍေဟ် စှ်ေ ညန် ကၠုင် ကဵု တိ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ ကြဴနူ ဂေတ် လဝ် တိ ပွိုင် ၁၄၄၀ အလန် တုဲ၊ ဍေဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ တုဲ တူ စှ်ေ အာ အလုံ မွဲ ရ။

၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ရုပ်ဗက် (Legacy and Replicas)

သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ်၊ ရုပ်ဗက် (Replicas) ဍေဟ် ဂမၠိုင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မကၠောန် လဝ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တိ ဂှ်၊ လၟုဟ် ထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဒၞာဲ မပြာကတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ ပ္ဍဲ မဝ်သကဝ် (Moscow)၊ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တန် ဒဳသဳ (National Air and Space Museum) တအ် ရ。

ယၟု သပုတ်နေက် ဏအ်ဝွံ လေဝ် ဒှ် ယၟု မပြာကတ် လတူ ဂၠးတိ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ယၟု ဏအ် သွက် ရဝ်ကေတ်၊ က္ၜင် အကာသ၊ ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ကဵု ယၟု ကု ဂဥုဲ ဗက်သေန် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ရုရှာ (Sputnik V) ကီု ရ။

၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အနာဂတ် လိက်ပတ် (Conclusion and Impact on Future)

ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ စိုပ် လတူ ဂိတု (Apollo program) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉၊ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ဆက်စပ် (Communications satellites) မပကဵု ညံင် အင်တာနက် ကေုာံ ဖုန် မဝ်ဗာင် ဂွံ စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရ။

နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ (Theory) ဝင် မ္ဂး၊ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပသဲ မွဲ မကလုတ် တိတ် အာ လတူ အကာသ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဂစာန် မဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite)
• ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race)
• သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် (Sergei Korolev)
• နာသာ (NASA)