သပုတ်နေက် ၂
သပုတ်နေက် ၂ (အၚ်္ဂလိက်: Sputnik 2, ရုရှာ: Спутник-2) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ (Earth orbit) ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃ နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပထမအိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဏာ လဝ် သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု (ကၠဵု ၝောအ် မနွံယၟု လာဲကာ - Laika) စိုပ် လတူ အကာသ ရ။[၁]
ပရေင်အံင်ဇၞး သပုတ်နေက် ၂ ဏအ်ဝွံ ဆက် ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ နည်းပညာ သဵုဗိယေတ် လတူ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States) တုဲ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological experiment) လတူ လာဲကာ ဂှ် ဒှ် လဂံါ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ တွာ် တရဴ စိုပ် အကာသ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၂ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
.jpg){kind=link}
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု "သပုတ်နေက်" (Sputnik) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂြိုဟ်ကောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "သကအ်ရဲ ညးမတွာ် တရဴ" ပ္ဍဲ အရေဝ် ရုရှာ ရ။ နကဵု ယၟု ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ ПС-2 (PS-2) မဂွံအဓိပ္ပါယ် (Prosteyshiy Sputnik-2) ရ။
တၞဟ်ခြာ နူကဵု သပုတ်နေက် ၁ မဒှ် ဆ ခဍောင် ပသဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ရမ္သာင် ရေဒဳယော သက်သက် ဂှ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မဇၞော် တုဲ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် မင်မဲ လမျီု (Life support system) သွက် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကိရိယာ သုတေသန သိပ္ပံ နာနာ သာ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ပလံင်ဗစိုပ် (History and Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ သပုတ်နေက် ၁ အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သဵုဗိယေတ် နဳကဳတာ ခရုရှက် (Nikita Khrushchev) အာတ်မိက် လဝ် ညံင်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ တၟိ မွဲ ပၠန် ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘင် ရတု ပရေင်ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗာ ၄၀ သၞာံ (40th anniversary of the October Revolution) ရ။[၂]
ဟိုတ်နူကဵု အခိင် ကမၠောန် နွံ ဆ ၄ သတ္တဟ ဓဝ် ရ၊ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် (Sergei Korolev) ကေုာံ ဂကောံ ညးတအ် ဒးကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သပုတ်နေက် ၂ ဟွံမဲ ကဵု အခိင် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လအ်လအ် ဏီ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု တအ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ လတူ အကာသ မာန် ဟာ ရော။
၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ဒကိုင် (Cone-shaped) မနွံ ဇမၠိင် ၄ မဳတာ တုဲ လျိုင် နွံ ၅၀၈.၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၁၁၂၀ ပံင်) ရ။
| ကဏ္ဍ | ကမၠောန် ကေုာံ တင်ဂၞင် |
|---|---|
| ခန် လာဲကာ (Cabin) | ခန် သွက် ကၠဵု လာဲကာ။ နွံကဵု စက် ပၠောပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞစ/ဍာ် မနွံ ဗီုပြင် ဂျေလ် (Gel)။ |
| သၞောတ် ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal system) | ပန်ကာ သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲ ခန် လာဲကာ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဴ လောန်ကာဲ။ |
| စက် ၜတ်ကၞာတ် (Telemetry) | ၜတ်ကၞာတ် လဟိုင် ဂြိုဟ် (Heart rate)၊ ပရေင်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လာဲကာ။ |
| ကိရိယာ သိပ္ပံ | စက် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် (Radiation detectors) ကေုာံ ခသေတ် လျး တ္ၚဲ (Solar X-rays)။ |
၄။ လာဲကာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝ (Laika and Biological Experiment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လာဲကာ (Laika) ဝွံ ဒှ် ကၠဵု ၝောအ် မမံင် လတူ ဂၠံင် (Stray dog) ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် ရ။ တၠပညာ သဵုဗိယေတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ကၠဵု လတူ ဂၠံင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဇီုကပိုက် ကု အကာဲအရာ ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ဟွံမဲ စၞစ မာန် လအ် နူ ကၠဵု သ္ၚိ ရ။[၃]
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် တရဴ ဂှ်၊ လာဲကာ ကေုာံ ကၠဵု တၞဟ် ၜါ ဂှ် ဒးဒုင် ဗတောန် ပညာ (Training) ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ရ။ ညးတအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲ ခန် မဍောတ် စှ်ေ အာ လၟေင် လၟေင် သွက်ဂွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ဌာန် အကာသ ရ။ လာဲကာ ဂှ် ဒှ် ကၠဵု မနွံကဵု စရိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဂွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် သွက် ပရေင်တိတ် တရဴ ဏအ် ရ။
၅။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် လေဝ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7 Semyorka) မတုပ် ကဵု သပုတ်နေက် ၁ ကီု ရ။
ဍေဟ် ဒးဒုင် ပလံင် ပတိုန် နူကဵု ဌာန် ဗုက်ကဝ်နော (Baikonur Cosmodrome) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ 3 နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ရ။ ကာလ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ပန် ပတိတ် အာ လတူ အကာသ၊ လဟိုင် ဂြိုဟ် လာဲကာ ဂှ် ဇၞော်တိုန် အာ ၃ ဆ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ အသိင် (G-force) ရ။ ဆဂး ကာလ စိုပ် ဂၠံင်တရဴ ဟွံမဲ လျိုင် (Weightlessness) မ္ဂး၊ လဟိုင် ဂြိုဟ် ဍေဟ် ကလေင် စှ်ေ အာ ကဆံင် ပကတိ ပၠန် ရ။
၆။ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ (Elliptical orbit) မသၠုင် နူကဵု သပုတ်နေက် ၁ ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -
- ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee): ၂၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၃၂ တိုင်)။
- ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee): ၁,၆၆၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၀၃၁ တိုင်)။
- အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period): ၁၀၃.၇ မိနေတ်။
ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံပါ်တိတ် နူကဵု ဒကုတ် လက္ကရဴအိုတ် ရဝ်ကေတ် ဂှ်ရ၊ ဇမၞော် ဍေဟ် ဂှ် ညာတ် ကေတ် ကၠးကၠး နူကဵု တိ ကာလ လျး တ္ၚဲ တက် ဒး ဍေဟ် ရ။
၇။ ကမၠောန် သိပ္ပံ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ (Science Mission and Data)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒေတာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ စက် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် တအ် ဂွံဆဵု ကေတ် တင်ဂၞင် ပရူ ဗလး ဓါတ် ပ္ဍဲ အကာသ ရ။[၄]
သွက် ပရေင်ဇဳဝဗေဒ (Biological telemetry) ဂှ်၊ တင်ဂၞင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လာဲကာ မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ စ စၞ ဂွံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဟွံမဲ လျိုင် (Zero gravity) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု (သီုကဵု မၞိဟ်) မာန် တွာ် တရဴ ပ္ဍဲ အကာသ မာန် ရောင်။
၈။ လအိတ် ဘဝ လာဲကာ ကေုာံ ပြသၞာ (Death of Laika and Controversy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ တေအ် အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ လာဲကာ ဂျိုင်သှ်ေ ပွိုင် မွဲ သတ္တဟ တုဲ ချိုတ် အာ နကဵု ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲ စၞစ (Euthanized) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ တၠပညာ ရုရှာ တအ် ထ္ၜးကဵု ဍာံပြ ဒဒှ်ရ လာဲကာ ဝွံ ချိုတ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ၅ စဵုကဵု ၇ နာဍဳ လက္ကရဴ နူ ပလံင်ဗစိုပ် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ (Overheating) ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လန် (Stress) ရ။
ဟိုတ်နူ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် သွက်ဂွံ ကလေင် စှ်ေ တိ (Re-entry capability) တုဲ၊ လာဲကာ ဂှ် ဒးချိုတ် ဍာံဍာံ ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒစးဒုင် (Protests) နူကဵု ဂကောံ မင်မဲ အခေါင်အရာ တိရစ္ဆာန် (Animal rights) တအ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၉။ လအိတ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ လာဲကာ ချိုတ် အာ တုဲ လေဝ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၁၆၂ တ္ၚဲ (၅ ဂိတု) ဏီ ရ။ ဍေဟ် ဂေတ် လဝ် တိ သီုဖအိုတ် ၂,၅၇၀ အလန် ရ။
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ စှ်ေ ညန် ကၠုင် ကဵု လေယျာ ကျာ တိ (Earth's atmosphere) တုဲ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် (Friction) ဂှ်ရ ဍေဟ် တူ စှ်ေ အာ လတူ ၜဳ ဇၞော် ကာရဳဗဳယေန် (Caribbean Sea) ရ။[၅]
၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဝင် (Legacy and Historical Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race) ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု အမေရိကာန် တအ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် တအ် နွံကဵု ရဝ်ကေတ် မမာန် ယိုက် လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် (Half-ton) မာန် ရ။
နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ အကာသ၊ လာဲကာ ဝွံ ဒှ် ပရဲ (Pioneer) သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် တအ် ဂွံ ဆက် ပလံင် ကၠဵု တၞဟ် တအ် မာန် ကလေင် စှ်ေ တိ ဂျိုင်ဂျိုင် တုဲ၊ လက္ကရဴ အိုတ် ပလံင်ဗစိုပ် ယူရဳ ဂါဂါရေန် (Yuri Gagarin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ လတူ က္ၜင် ဗေါ့စတော့ (Vostok) အံင်ဇၞး အာ ရ။ တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်စၟတ်သမ္တီ (Monument) သွက် လာဲကာ ဂှ် နွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် သွက်ဂွံ သမ္တီ ဂုဏ် ဍေဟ် မကဵု လဝ် လမျီု သွက် ပညာ သိပ္ပံ ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Siddiqi, A. A. (2003). Sputnik and the Soviet Space Challenge. University Press of Florida, 170-175။
- ↑ Hardesty, V. (2007). Epic Rivalry: The Inside Story of the Soviet and American Space Race. National Geographic, 78-82။
- ↑ Burgess, C. (2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer, 25-30။
- ↑ Chertok, B. E. (2006). Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry. NASA History Division, 195-200။
- ↑ Sputnik 2 - NSSDC Master Catalog. NASA (2008).
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သပုတ်နေက် ၁ (Sputnik 1)
- ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race)
- လာဲကာ (Laika)
- ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite)