သပုတ်နေက် ၃
သပုတ်နေက် ၃ (အၚ်္ဂလိက်: Sputnik 3, ရုရှာ: Спутник-3) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၃ မဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ (Earth orbit) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၈ ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ လတူ အကာသ ပထမအိုတ် မနွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ကိရိယာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေယျာ ကျာ တိ အထပ်လတူ ကေုာံ ပွဳပွူ အကာသ ရ။[၁]
ကိုပ်ကၠာ တေအ် သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပထမအိုတ် (သပုတ်နေက် ၁) ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကိရိယာ သိပ္ပံ တအ် လအ်လ အာ တုဲ၊ ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဍေဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၃ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒီဇိုင်း လဒက်ပတန်၊ တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race) တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ အကာဲအရာ ဝင် (Introduction and Historical Background)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု အစ ပရေင်အကာသ သဵုဗိယေတ် ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် (Sergei Korolev) ဖန်ဇန် လဝ် ပရေင်ကမၠောန် မကော်စ "အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ" (Object D) ရ။ အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ဇၞော် မနွံကဵု လျိုင် ၁,၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ပြင်င် တုဲ ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇ ရ။
ဆဂး ကိရိယာ သိပ္ပံ တအ် ကၠောန် တုဲဒှ် လအ်လ အာ နူကဵု အခိင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ တုဲပၠန် ရဝ်ကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဍေဟ် လေဝ် ဒြဟတ် ဟွံပေင် ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဝ်ရဝ်လျောပ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ဓမ္မတာ PS-1 (သပုတ်နေက် ၁ (Sputnik 1)) ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ကြဴနူ သပုတ်နေက် ၁ ကဵု ၂ အံင်ဇၞး အာ တုဲမှ၊ ညးတအ် ဆက် ကၠောန် အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ ဏအ် တုဲ ကဵု ယၟု သပုတ်နေက် ၃ ရ။[၂]
၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Architecture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာ တအ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ (Space laboratory) ဇေတ်တ် မွဲ ရ။
| ကဏ္ဍ | တင်ဂၞင် အဓိက |
|---|---|
| ဗီုပြင် | ကောန် (Conical shape) |
| ဇမၠိင် | ၃.၅၇ မဳတာ (၁၁ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ) |
| ဗွိုက် (သဇိုင်) | ၁.၇၃ မဳတာ (၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ) |
| လျိုင် | ၁,၃၂၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၂,၉၂၅ ပံင်) |
| လျိုင် ကိရိယာ သိပ္ပံ | ၉၆၈ ကဳလဝ်ဂရာမ် |
| ပရေင်ကဵု ဒြဟတ် | ဘက်ထရဳ ဓါတ် သြန်-ဇေန် ကေုာံ ပြင် သဝ်လာ (Solar cells) |
ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠောန် လဝ် နကဵု အလူမဳနဳယမ် (Aluminium) တုဲ အပ္ဍဲ ဂှ် ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အကြာ ၂၀ ကဵု ၃၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) ရ။ လတူ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် တပ် စုတ် လဝ် ပြင် သဝ်လာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တုဲ သဵုဗိယေတ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်လလဳ ကု စက် တအ် ရ။
၃။ ကိရိယာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် (Scientific Instruments)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ကိရိယာ သိပ္ပံ စဵုကဵု ၁၂ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပွဳပွူ အကာသ ရ။ ကိရိယာ အဓိက တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -
- မာက်နဳတဝ်မဳတာ (Magnetometer): သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် သံလိုက် (Magnetic field) တိ ကေုာံ အကာသ။
- ဖဝ်တဝ်မလ်တဳပလာယာ (Photomultiplier): သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် လျး တ္ၚဲ (Solar corpuscular radiation)။
- ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် အာယောန် (Ion traps): သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် အာယောန် ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် အထပ် အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ (Ionosphere)။
- စက် ၜတ်ကၞာတ် မာဲခရဝ်မဳတဳအဝ် (Micrometeoroid detectors): သွက်ဂွံ ရိုဟ် လၟိဟ် ကောန်တၟအ် အကာသ ဍောတ်တ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂြိုဟ်တုဲ။
- ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ရေဒဳယိုအေက်တေပ် (Cosmic ray detectors): သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် လတူ အကာသ (Cosmic rays)။
၄။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ လျိုင် ဇြိုင် လောန် တုဲ သဵုဗိယေတ် တအ် ဒး ပလေဝ်ပလေတ် ပြံင်လှာဲ ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7 Semyorka) ညံင်ဂွံ ဒြဟတ် ဇၞော် တိုန် (Sputnik 8A91 version) ရ။
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ ဨပရဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ တုဲ တူ စှ်ေ အာ လတူ တိ ရ။ ၜိုန်ရ ဂြိုဟ်တုဲ ဂှ် တိတ် ဗၠး အာ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လီုလာ် အာ ညိည ရ။ ဒးကေတ် အခိင် ပလေဝ်ပလေတ် တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၈ အခိင် မွဲနာဍဳ လပါ် နူဂှ် (07:12:00 UTC)၊ ဍေဟ်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ တၟိ မွဲ အံင်အံင်ဇၞးဇၞး စိုပ် လတူ အကာသ ရ။[၃]
၅။ ဂၠံင်တရဴ လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခၟာဲၚာင် (Highly elliptical orbit) ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -
- ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee): ၂၂၆ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၄၀ တိုင်) နူ မျက်နှာပြင် တိ။
- ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee): ၁,၈၈၁ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၁၆၉ တိုင်)။
- အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period): ၁၀၅.၉ မိနေတ်။
- လစွံ ထိုင် (Inclination): ၆၅.၂ ဒဳဂရဳ လတူ ဓရီု အဳကွေတာ။
ဟိုတ်နူ ဇမၞော် ဂၠံင်တရဴ ဏအ်ရ၊ ဂြိုဟ်တုဲ ဝွံ မာန် ၜတ်ကၞာတ် တင်ဂၞင် သိပ္ပံ သီု ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ အထပ်သၟဝ် ကေုာံ အကာသ အထပ်လတူ ရ။
၆။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ခက်ခုဲ စက် (Scientific Discoveries and Technical Failures)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ကဵု လဝ် တင်ဂၞင် (Data) သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဒြဟတ် သံလိုက် တိ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူ အကာသ ရ။
ဆဂး ပရေင်ခက်ခုဲ အဓိက မွဲ ကတဵုဒှ် လဝ် ရ။ စက် ထိင် တင်ဂၞင် (Tape recorder) မကော်စ "Trall" (Трал) မနွံ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တုဲ ဂှ် လီုလာ် အာ ကြဴနူ ပလံင်ဗစိုပ် တုဲ မွဲ လစအ် ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်နူ စက် ဏအ် လီု အာ ဂှ်ရ၊ သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ မာန် ပလံင် တြး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ ဆ ပ္ဍဲ အခိင် ဍေဟ် တတ် အာ လတူ ရုင် ဒုင်ကေတ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဍုင် သဵုဗိယေတ် သၟး ရ။ ကာလ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် တိ တၞဟ် တအ် မ္ဂး တင်ဂၞင် တအ် ဟွံမာန် သီသိပ် လဝ် ရ။
ဟိုတ်နူ ခက်ခုဲ ဏအ်၊ သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဟွံမာန် ကလိဂွံ တင်ဂၞင် အလုံစုံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗေလ် အာလေန် တမ်ဗၠင် ဓါတ်လလဳ (Van Allen radiation belt) မဒှ် အထပ် ဓါတ် လလဳ မပူ ဂေတ် ဒၟံင် တိ ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ အမေရိကာန် Explorer 1 ကဵု Explorer 3 တအ် အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။[၄]
၇။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဆက် ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ လလောင်တြး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ (Radio signals) လအ် နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာ တအ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် စကာ လဝ် ပြင် သဝ်လာ (Solar panels) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ရ။
ဍေဟ် တန်တဴ လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၆၉၂ တ္ၚဲ တုဲ ဂေတ် လဝ် တိ သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ အလန် ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဨပရဳ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် ကု လေယျာ ကျာ တိ လအ်လ အာ တုဲ၊ ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ယှောတ် စှ်ေ ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ (Re-entry) တုဲ တူ စှ်ေ အာ အလုံ မွဲ ရ။
၈။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကု အမေရိကာန် (Space Race Rivalry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထ္ၜး အစောံသတ္တိ ဗွဲမဇၞော် ကု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် အမေရိကာန် တအ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် ဂြိုဟ်တုဲ Explorer 1 (လျိုင် ၁၄ ကဳလဝ်ဂရာမ်) ကေုာံ ဗာန်ဂါတ် ၁ (Vanguard 1 - လျိုင် ၁.၅ ကဳလဝ်ဂရာမ်) သၟး ဏီ ရ။
ကာလ သဵုဗိယေတ် တအ် ပလံင် သပုတ်နေက် ၃ မနွံ လျိုင် ၁,၃၂၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ်၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် တအ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ရဝ်ကေတ် သဵုဗိယေတ် (ICBMs) တအ် ဇၞော် နူကဵု ညးတအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဆက် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဇၞော်တိုန် (Missile gap theory) ပ္ဍဲ ပၞာန် ၜိုဟ် ရ။
၉။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သက်ရောက် (Historical Legacy and Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ စွံလဝ် အာဲကၟာဲ မဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အကာသ ရ။ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ မနွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်ဇြိုင် စိုပ် လတူ အကာသ ရ။
ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ အတွေ့အကြုံ (Experience) နူကဵု ကမၠောန် ဏအ် ဝွံ ရီုဗင် ကဵု သဵုဗိယေတ် တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် က္ၜင် အကာသ ဗဝ်သတော့ (Vostok program) မဒှ် က္ၜင် မပလံင် ကောန်မၞိဟ် ပထမအိုတ် (ယူရဳ ဂါဂါရေန်) စိုပ် အကာသ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ရ။[၅]
၁၀။ လကျာ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်လ္ၚတ် (Conclusion and Future Explorations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သရုပ် မ္ဂး သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်စလောအ် ရမ္သာင် သက်သက် (ညံင်ရဴ သပုတ်နေက် ၁) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် ဇေတ်တ် လတူ အကာသ (True space laboratory) ပထမအိုတ် ရ။
ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒးဆဵုဂဗ ခက်ခုဲ စက် ညိည ကီုလေဝ်၊ တင်ဂၞင် သိပ္ပံ နူကဵု သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒှ် လညာတ် သဇိုင် သဳအိုရဳ (Theory) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေယျာ ကျာ တိ ကေုာံ သဘာဝ အကာသ ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞး ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် ဒြဟတ် ကု အေဂျေန်သဳ အကာသ ဂၠးတိ (မပ္တံကဵု နာသာ ကေုာံ အေသာ) သွက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ လ္ၚတ် သဘာဝ အကာသ မဇၞော် ကေုာံ ခိုဟ် နူ ဏအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Siddiqi, A. A. (2003). Sputnik and the Soviet Space Challenge. University Press of Florida, 170-175။
- ↑ Harvey, B. (2007). Russian Planetary Exploration: History, Development, Legacy and Prospects. Springer, 15-20။
- ↑ Chertok, B. E. (2006). Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry. NASA History Division, 200-205။
- ↑ Logsdon, J. M. (1995). Exploring the Unknown: Selected Documents in the History of the U.S. Civil Space Program. NASA, 45-50။
- ↑ Zimmerman, R. (2003). Leaving Earth: Space Stations, Rival Missions, and the Planetary Transition. Joseph Henry Press, 10-15။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဂြိုဟ်တုဲ (Artificial satellite)
- ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race)
- သပုတ်နေက် ၁ (Sputnik 1)
- ဗေလ် အာလေန် တမ်ဗၠင် ဓါတ်လလဳ (Van Allen radiation belt)