သဘာဝ စက္ကဝါ
စက္ကဝါ (အၚ်္ဂလိက်: Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။[၁]
ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပညာ စက္ကဝါဗေဒ (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "စက္ကဝါ" ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ" ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။
စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ဒမၠု (Dark matter) ကေုာံ ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။
- မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model): ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
- မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model): ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
- စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။[၂]
၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ အဳလက်ထရောန် (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။
၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အယုက်: စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
- ဇမၞော်: ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး "စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ" (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် သၞာံ လျး (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။
၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။
- သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System): ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
- ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy): သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ ဂၠံင် ဍာ်တှ် (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
- ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters): Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
- ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web): လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။
၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။[၃]
| ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ် | ရာခိုင်နှုန်း | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် |
|---|---|---|
| ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy) | ၆၈.၃ % | ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။ |
| ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter) | ၂၆.၈ % | ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။ |
| ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter) | ၄.၉ % | ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ |
၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
- ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity): ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး အာင်သတာင်)။[၄]
- ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism): ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
- ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force): ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
- ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force): ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။
၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
- The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်): ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
- The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်): ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
- The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်): ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။
- မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope): ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
- မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST): ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
- တၠပညာ တအ် သီု စကာ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။
၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။[၅]
- သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory): တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
- စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe): သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Hawking, S. (1988). A Brief History of Time. Bantam Books, 40-45။
- ↑ Hubble, E. (1929). "A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae". Proceedings of the National Academy of Sciences 15 (3): 168-173.
- ↑ Tyson, N. D. (2017). Astrophysics for People in a Hurry. W. W. Norton & Company, 70-75။
- ↑ Einstein, A. (1920). Relativity: The Special and the General Theory. Henry Holt and Company, 100-105။
- ↑ Greene, B. (2011). The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos. Knopf, 10-15။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big bang)
- ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy)
- ဒြပ် ဒမၠု (Dark matter)
- ရူပဗေဒ (Physics)