သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်
သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင် (အၚ်္ဂလိက်: Multilingualism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂကောံ မစကာ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် နူ မွဲ (ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဟီုဂး ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ လ္ၚတ် သုတေသန ဂၠးတိ တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် နွံ ဂၠိုင် နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဆ မွဲ ဘာသာ (Monolingualism) ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။[၁]
သဘာဝ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization)၊ ပရေင်စိုတ်ပညာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နာနာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပညာ က္ဍဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ လွပ် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်" (Multilingualism) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ဂွံ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်မာန် ချူ၊ ဗှ်၊ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဘာသာ တၞဟ် တအ် ရ။ မၞိဟ် မမာန် ဟီု ဘာသာ ၜါ ဂှ် ညးကော်စ (Bilingual) တုဲ မၞိဟ် မမာန် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးကော်စ တၠပညာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Polyglot) ရ။
ဘာသာ မိ (First language - L1) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မကတ်လ္ၚတ် ကေတ် နူ ဍောတ်တ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဗတောန် ပ္ဍဲ ဘာ တုဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ မရနုက်ကဵု ၜါ (L2) တအ်ဂှ် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ မံင်စံင် ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ကောန်ၚာ် တအ် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ မာန် (Simultaneous bilingualism) ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠးတိ (History and Globalization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ တၟိ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဝင် အတိတ် တေအ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်သွံရာန် စၞ၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (ဥပမာ - သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စကာ ပါဠိ ကဵု သက္ကတ) ဂှ်ရ၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒးစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization) ကေုာံ အင်တာနက် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂွံ ဒှ် ဘာသာ အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Lingua franca) ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ဒးကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဇကု ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် မွဲစွံ ရ။[၂]
၃။ သဘာဝ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ် (Neuroscience and Cognitive Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်သုတေသန ပညာ က္ဍဟ် (Neuroscience) ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် လတူ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမလောန် ရ။[၃]
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် (Brain Plasticity): မၞိဟ် မဟီု ဘာသာ ဂၠိုင် တအ် နွံကဵု ဒြဟတ် ကလာပ်ရုပ် ပရိုင် (Grey matter) မတီု ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဒေသ က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု အရေဝ်ဘာသာ (Inferior parietal cortex)။
- ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ် (Executive Control): ညးတအ် မာန် ဖန်ဇန် ပြသၞာ ထုဲထံင် တအ် ဂွံ ပြဟ် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ က္ဍဟ် ဍေဟ်တအ် ဒးရုဲစှ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ လၟိုန်။
- စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Dementia): မၞိဟ် မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ယဲ က္ဍဟ် လီု ကေုာံ ယဲ ဝိုတ် (Alzheimer's) လဇုဲ နူ မၞိဟ် မဟီု ဘာသာ မွဲ ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၅ သၞာံ ရ။
၄။ ပရေင်ပညာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Multilingual Education - MLE)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Multilingual Education - MLE) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပညာ မစကာ ဘာသာ မိ ကိုပ်ကၠာ (First-language-first) တုဲ မှ ဆက် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။[၄]
သၞောတ် MLE ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ၄ ကဆံင် -
- ကဆံင် ၁: ဗတောန် ပညာ နကဵု ဘာသာ မိ အလုံအိုတ်သီု (သွက် ကောန်ၚာ် အဝဲဍောတ်)။
- ကဆံင် ၂: ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ ဘာသာ မိ တုဲ စ ပၠောပ် ဘာသာ ဒုတိယ နကဵု ပရေင်ဟီုဂး။
- ကဆံင် ၃: ဗတောန် ပရေင်ချူ ဗှ် ပ္ဍဲ ဘာသာ ဒုတိယ။
- ကဆံင် ၄: စကာ ဘာသာ ၜါ မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာ အလုံ မွဲ ဘဝ။
သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဂကူ ကောန်ဍောတ် (Minority languages) မပ္တံကဵု ဂကူမန် ညံင်ဂွံ မင်မဲ ဘာသာ ဇကု ကေုာံ ဟွံဂွံ ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ။
၅။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Language Policy and Politics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဘာသာ ဂၠိုင် (Official multilingualism) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် ရ။
| ယၟု ဍုင် | ဘာသာ အဓိက ဂမၠိုင် | အကာဲအရာ သၞောဝ် |
|---|---|---|
| ဍုင် သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) | ဂျာမနဳ၊ ပြင်သေတ်၊ အဳတလဳ၊ ရဝ်မာန် (Romansh) | ဘာသာ ၄ သာ် ဒှ် ဘာသာ ရုင် တုပ်သၟဟ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် စကာ ဘာသာ ဇကု ဒးဂၞပ် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ရ။ |
| ဍုင် အိန္ဒိယ (India) | ဟိန္ဒဳ၊ အင်္ဂလိက်၊ ကေုာံ ၂၂ ဘာသာ တၞဟ် | ဟိန္ဒဳ ကဵု အင်္ဂလိက် ဒှ် ဘာသာ ရုင် အလဵုအသဳ ဗဟဵု တုဲ၊ တွဵုရး (States) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ဘာသာ မိ ညးတအ် ရ။ |
| ဍုင် ကနေဒါ (Canada) | အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ် | သၞောဝ်ဥပဒေ ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် ဘာသာ ၜါ ဏအ် ပ္ဍဲ အလုံ ဍုင် ရ။ |
| ဍုင် လပ်ဇြေန်ဗံက် (Luxembourg) | လပ်ဇြေန်ဗံက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဂျာမနဳ | ပရေင်စကာ ဘာသာ ဝွံ တန်တဴ လတူ အကာဲအရာ။ လိက်သၞောဝ် (ပြင်သေတ်)၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (ဂျာမနဳ/ပြင်သေတ်)၊ ကေုာံ အရေဝ် ဓမ္မတာ (လပ်ဇြေန်ဗံက်)။ |
၆။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် (Societies and Code-switching)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ်၊ ပိုယ် ဂွံဆဵု သဘာဝ မွဲ မကော်စ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် (Code-switching) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်စကာ ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် နှဴရဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ မွဲ ဝါကျ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ပရေင်ဟီုဂး ရ။
ဥပမာ - မၞိဟ် မန် မွဲ ဟီု အရေဝ် မန် တုဲ ပြံင် စကာ ဝေါဟာရ ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ အကြာ ဂှ် (ဥပမာ "ကမၠောန် ဏအ်ဂှ် လောဲသွာ simple မံင် ရ") ဂှ် ဒှ် သဘာဝ Code-switching ရ။ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံတီ အရေဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မာန် ဖန်ဇန် စကာ ဝေါဟာရ မကိတ်ညဳ အိုတ် သွက် အကာဲအရာ ဂှ် ရ။
၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Culture and Interaction Theory)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural theory) မ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မကေတ်နင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် သမ္တီ (Identity) မွဲ ရ။
သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ကဵု ယေန်သၞာင် ဂၠိုင် (Multiculturalism) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မ ကဵု သၞော် ရ။ မၞိဟ် မကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ မွဲ ဂှ် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ လညာတ် ညးတၞဟ် ဂွံ လောဲသွာ နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်စံင် ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဂကူ နာနာ (Diverse communities) ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။
၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Endangerment and Language Preservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု အန္တရာယ် မွဲ - ဂှ်တုန် ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ် ထောအ် ဘာသာ ကောန်ဍောတ် တအ် (Language death) ရ။
အခိင် တ္ၚဲဏအ် အရေဝ်ဘာသာ လတူ ဂၠးတိ နွံ ၜိုတ် ၇,၀၀၀ တွိုတ်၊ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဆိင်လဝ် ဒဒှ်ရ ကဝက် ပြင်င် ဂှ် မာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ ပ္ဍဲ လအိတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Language preservation) မပ္တံကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက်ပတ်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ကေုာံ ပရေင်ပတိုန် ကဆံင် ဘာသာ မိ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ ကောန်ဍောတ် တအ် ရ။
၉။ အဖွဲ့အစည်း သုတေသန ဂၠးတိ (International Research Organizations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ သုတေသန နာနာ ရ။ ဂကောံ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ (International Association of Multilingualism - IAM) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ရ။[၅]
ဂကောံ ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် တအ် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ၊ ဗီုလဵု ဍုင် တအ် ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပတိတ် လိက်ကၞပ် ဂျာနယ် သုတေသန ဂၠးတိ (International Journal of Multilingualism) သွက်ဂွံ တြးပတိတ် လညာတ် သုတေသန တၟိတၟိ တအ် ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Future and Artificial Intelligence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အနာဂတ် ဝွံ၊ ဉာဏ်စက် (Artificial intelligence) တအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု မၞိဟ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု ဘာသာ ရ။ ကိရိယာ ကၠာဲဘာသာ နကဵု ဉာဏ်စက် မပ္တံကဵု Google Translate ကေုာံ DeepL တအ် မာန် ကၠာဲ အရေဝ် နူ မွဲ ဘာသာ စိုပ် မွဲ ဘာသာ ပ္ဍဲ အခိင် တင်ဂၞင် (Real-time translation) ရ။
လညာတ် လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံနွံပၟိက် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ ယျ ရ။ ဆဂး၊ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် ဝွံ ဒှ် ဆ ကိရိယာ ရီုဗင် မွဲ သၟး တုဲ၊ သဘာဝ ပရေင်ဆက်စပ် ဇေတ်တ် (Human connection) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ် ယေန်သၞာင် ဂှ် ဒးတန်တဴ လတူ ဉာဏ် မၞိဟ် ဇေတ်တ် မလ္ၚတ် လဝ် ဘာသာ ဂၠိုင် ဏီ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Bhatia, T. K. (2012). The Handbook of Bilingualism and Multilingualism. Wiley-Blackwell, 5-10။
- ↑ Blommaert, J. (2010). The Sociolinguistics of Globalization. Cambridge University Press, 40-45။
- ↑ Bialystok, E. (2001). Bilingualism in Development: Language, Literacy, and Cognition. Cambridge University Press, 150-155။
- ↑ Education in a Multilingual World. UNESCO Education Position Paper (2003).
- ↑ Cenoz, J. (2009). Towards Multilingual Education: Basque Educational Research from an International Perspective. Multilingual Matters, 20-25။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
- ပရေင်ပညာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Multilingual education)
- ယေန်သၞာင် ဂၠိုင် (Multiculturalism)
- ဉာဏ်စက် (Artificial intelligence)