သဘာဝ ၜါဘာသာ

သဘာဝ ၜါဘာသာ (အၚ်္ဂလိက်: Bilingualism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မမာန် ဟီု၊ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ စကာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဗွဲမကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် မစကာ အရေဝ် ၜါဘာသာ (Bilinguals) ဝွံ နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် နူကဵု မၞိဟ် မစကာ အရေဝ် မွဲ ဘာသာ ဓဝ် (Monolinguals) အလုံ ဂၠးတိ ဏီ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘာသာရပ် ဘာသာဗေဒ (Linguistics)၊ စိုတ်ပညာ (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။

သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ ၜါဘာသာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ သဘာဝ က္ဍဟ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Bilingual Stop Sign.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ផ្ទាំងသင်္ကေတ "ဒေါအ်" မချူလဝ် နကဵု ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ဂၠံင် မဒှ် သက်သဳ သဘာဝ ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "Bilingualism" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် "bi" (ၜါ) ကေုာံ "lingua" (အရေဝ်ဘာသာ) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ နွံ နာနာ သာ် အတိုင် လညာတ် တၠပညာ တအ် ရ။

တၠပညာ လေဝ်နာတ် ဗလွမ်းဖဳ (Leonard Bloomfield) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးနွံ အစောံသတ္တိ မဟီု အရေဝ် ၜါ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇာတိ (Native-like control) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဖြန်သွာ ဂရဝ်ဂျေန် (François Grosjean) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ "ညးမစကာ ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ" ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ၜါဘာသာ ရ။ မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ်ဝွံ ဟွံဒး နွံ အစောံသတ္တိ တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဘာသာ ၜါ လပါ် အလုံအိုတ်သီု လၟိုန် ပုဟ်။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စတင် ဆက်စပ် သွံရာန် ဗၞိက် ရေင်သကအ် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ၊ ဂကူ နာနာ တအ် မံင် ကြပ် ရေင်သကအ် တုဲ ညးတအ် ဒးစကာ "အရေဝ် လဒေါဝ်" (Lingua franca) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် သၟိင်တၠ (Empires) မပ္တံကဵု ရောမ (Roman Empire) တအ်ဂှ်၊ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ဝွံ ဒှ် အရေဝ် ရုင် တုဲ၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ဒးဟီု အရေဝ် မိ ဇကု ကေုာံ အရေဝ် လေတ္တေန် ရ။ တုပ် ညံင်ရဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ လပါ်၊ ဂကူမန် တအ် စကာ အရေဝ် မန် ကေုာံ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) သွက် လိက်ပတ် ဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၉၀ တအ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ (Globalization) ဂှ်ရ၊ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဘာသာ ဒုတိယ မၞိဟ် စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

၃။ ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဂမၠိုင် (Types of Bilingualism)

တၠပညာ ဘာသာဗေဒ ယူရဳ ဝိန်ရိုက် (Uriel Weinreich) ပါ်လဝ် ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ အတိုင် လညာတ် ဝိန်ရိုက်

ဂကူ	ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)	ဥပမာ
Compound (ပံင်ကောံ)	မၞိဟ် ဂှ် လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ်တအ် နွံ အဓိပ္ပါယ် မွဲ ဓဝ် သွက် ဝေါဟာရ ၜါ သာ်။	ကောန်ၚာ် မဇၞော် ကၠုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မိမ ဟီု ဘာသာ ၜါ။ (ဥပမာ - ရုပ် "ကၠဵု" ဂှ် တီ သီု "Dog" ကဵု "ကၠဵု")။
Coordinate (ပါ်ခြာ)	မၞိဟ် ဂှ် လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ တၞဟ်ခြာ။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် သွက် ဘာသာ ၜါ ဂှ် ပါ်ခြာ ဒၟံင်။	ဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ တုဲ ဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဘာ။
Subordinate (ဒုင်သဇိုင်)	မၞိဟ် ဂှ် စကာ ဘာသာ မိ နဒဒှ် သဇိုင် တုဲ ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် သွက်ဂွံ ဟီု ဘာသာ ဒုတိယ။	မၞိဟ် ဇၞော် မလ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ ပ္ဍဲ ဘာ တုဲ လဆောဝ် ဒးချပ် နကဵု ဘာသာ မိ ကိုပ်ကၠာ။

၄။ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Brain and Cognitive Benefits)

ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဟီု ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန် က္ဍဟ် တၞဟ်ခြာ ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Cognitive advantages) မသၠုင် ရ။

တၠပညာ အာဲလင် ဗဳယာလဳသတံက် (Ellen Bialystok) ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် က္ဍဟ် (Executive function) မခိုဟ် နူ မၞိဟ် မွဲဘာသာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ဒးထိင်ဒဝ် လၟိုန် ညံင် ဘာသာ မွဲ ဟွံဂွံ ပြံက်နှဴ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲပၠန် ဂှ်ရ၊ က္ဍဟ် ဍေဟ်တအ် ဗတောန် ကေတ် ပရေင်စွံ အာရီု ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ညံင် ယဲ က္ဍဟ် ဍိုန် (Dementia / Alzheimer's) ဂွံ ကတဵုဒှ် ဇၞိုအ် အာ (စဵုကဵု ၄-၅ သၞာံ လဇုဲ အာ) မာန် ဏီ ရ။

၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဘာသာ (Child Development and Language Acquisition)

ကောန်ၚာ် တအ် မာန် လ္ၚတ် ကေတ် အရေဝ် ၜါဘာသာ နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် -

1. လ္ၚတ် မွဲစွံ (Simultaneous Bilingualism): ကောန်ၚာ် ဂှ် မိင် ကေုာံ လ္ၚတ် အရေဝ် ၜါဘာသာ နူကဵု အခိင် တန်ဂဝ် စဵုကဵု ဍောတ်တ်။ က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် တအ် မာန် ပါ်ခြာ ရမ္သာင် ဘာသာ ၜါ ဏအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
2. လ္ၚတ် လက္ကရဴ (Sequential Bilingualism): ကောန်ၚာ် ဂှ် တီ ဘာသာ မိ (L1) ခိုဟ်ဟ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ မှ လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ (L2) ပ္ဍဲ အခိင် စိုပ် ဘာ။

လဆောဝ်မ္ဂး ကောန်ၚာ် ၜါဘာသာ တအ် ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (Vocabulary) လဇုဲ ညိ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲမွဲ၊ ဆဂး ယဝ်ရ ပံင်ကောံ လၟိဟ် ဝေါဟာရ ဘာသာ သီု ၜါ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဝေါဟာရ တုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ကောန်ၚာ် မွဲဘာသာ ရ။

၆။ ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Education)

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ ဘာသာဗေဒ ၜါဘာသာ (Bilingual Education) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဘာသာ ၜါ သွက်ဂွံ ဗတောန် ကဵု ကွးဘာ တအ် ရ။ ဂျင် ကာမ္မေန် (Jim Cummins) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် သဳအိုရဳ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပညာ ဏအ် ရ။

• Additve Bilingualism (ၜါဘာသာ ထပ်ပံင်): ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ မွဲ ဆဂး ဟွံကဵု ဘာသာ မိ ဇကု ကၠေအ် အာ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် သွက် ပရေင်ချပ်ဂၞန်။
• Subtractive Bilingualism (ၜါဘာသာ နုက်ပတိတ်): ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ တုဲ၊ စကာ ဘာသာ မိ အောန် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ဝိုတ် ကၠေအ် အာ (Language shift)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် သွက် ဂကူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အောန် တအ် ရ။

နဲကဲ ဗတောန် (Immersion program) ဗီုကဵု ဍုင် ကနေဒါ မဗတောန် ဘာသာ ပြင်သေတ် ကဵု ကောန်ၚာ် ဟီု အင်္ဂလိက် တအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ ရ။

၇။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociolinguistics and Culture)

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) မ္ဂး၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အသိအမှတ်ပြု (Identity) ရ။

မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သဘာဝ "ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ်" (Code-switching) မဒှ် ပရေင်ဟီု ပြံက်နှဴ ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ဝါကျ မွဲ ဓဝ် ရ။ အရာ ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံတီ အရေဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် (Solidarity) ဟွံသေင်မ္ဂး သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ညံင်ဂွံ ကၠးကြေဟ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် မကၠိုဟ် ဘာသာ သီု ၜါ ဂှ် ရ။ တုဲပၠန် သဘာဝ Diglossia ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ ဘာသာ (ဟွံသေင်မ္ဂး ရမ္သာင်) တၞဟ်ခြာ အတိုင် အကာဲအရာ (ဥပမာ - စကာ အရေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ရုင်၊ ကေုာံ အရေဝ် ဟီု ပ္ဍဲ သ္ၚိ) ရ။

၈။ ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ် ယောန်မှာ (Challenges and Misconceptions)

လတူ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဏအ်၊ လညာတ် ယောန်မှာ (Myths) ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဏီ ရ -

• လညာတ် ယောန်: "ဗတောန် ၜါဘာသာ မ္ဂး ကောန်ၚာ် ထုဲထံင် ကေုာံ ဟီု အရေဝ် လဇုဲ အာ။"

 * ဍာံပြ: တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် တအ် နွံ အစောံသတ္တိ လ္ၚတ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ထုဲထံင် ရ။ ပရေင်ဟီု လဇုဲ ညိည ဂှ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ ရ။

• လညာတ် ယောန်: "မၞိဟ် ၜါဘာသာ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးဟီု အရေဝ် သီု ၜါ တုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇာတိ ရ။"

 * ဍာံပြ: ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု ဘာသာ မွဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Dominant language) တုဲ ဍေဟ်တအ် စကာ ဘာသာ တအ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။

၉။ သဘာဝ ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Bilingualism in the Globalized World)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် ရ။ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ်ရ၊ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် နွံပၟိက် ညးမကၠောန် ကမၠောန် မကၠိုဟ် ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။

အရေဝ် အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် အရေဝ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တီ အရေဝ် ဒေသ (ဥပမာ - ကြုက်၊ သပိန်၊ အာရပ်) တအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ လုပ် ဇရေင် ဖျာ တၟိ တအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သြန် (Human capital) မွဲ မကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ အလုံအိုတ်သီု ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Research)

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ အလဵုအလဵု (AI translation) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ အာ ဒၟံင် ရောင်။ ဟိုတ်မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂၞင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဆက်စပ် မၞိဟ် ရ။

ပရေင်သုတေသန ဂတဏအ် မ္ဂး အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု သဘာဝ ၜါဘာသာ ရီုဗင် မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ဍောတ်တ် မသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အန္တရာယ် (Endangered languages) ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဒေသ ဂကူမန် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ သီု အရေဝ်မန် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာ/သေံ (Bilingualism) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
• အရေဝ်ဘာသာ (Language)
• စိုတ်ပညာ (Psychology)
• ပရေင်ပညာ (Education)