သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ်

သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် နာမ်ဓမ္မ (အၚ်္ဂလိက်: Abstract Concept) ဝွံ ဍေံ ဒှ် လညာတ်၊ သဘဴဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဓိပ္ပါယ် မဟွံမွဲ ကု ရုပ်သာ် သဘာဝ မရပ် စမ် ဟွံဂွံ၊ ညာတ် နကဵု မတ် ဟွံဂွံ တအ် ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝတ္ထု မၞုံ ကု ရုပ်သာ် (Concrete Objects ဥပမာ - ဆု၊ တၟအ်၊ ကွဳစက်) တုဲ၊ သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် တအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ အလေ့အထ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သၟး ရ။ (ဥပမာ - အခိင်၊ ဓဝ်ဍာံ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ဗဗွဲဓဝ်၊ သင်္ချာ)။

၁။ သ္ဇိုင် သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် ဇဳဝဗေဒ (Biology vs. Human Cognition)

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ သတ်တိရစ္ဆာန် မ္ဂး၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကေုာံ လညာတ် သတ်တအ် ဍေံတအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု "အာရီု မဒှ် ဍာံ ပစ္စုပ္ပန်" (Concrete immediate stimuli) သၟး ရ။ သတ်တအ် ဍေံတအ် ကၠိုဟ်စိုပ် ပရူ စၞ၊ ဘဲဘီု၊ ကေုာံ ပရေင် ဇိုတ်ပလီု တအ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံတအ် ဟွံမာန် ချပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် မဇြိုဟ်နက် မပ္တံကဵု "အနာဂတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အခေါင်အရာ" တအ် ရ။

ဆဂး က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ညံင် ဂွံ သြိုင်ခၞံ "သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ်" မာန် ရ။ ဟိုတ်နူ သဘဴဓဝ် ဏအ် ဟေင်၊ ပိုယ် မာန် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ကွာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သဘဴဓဝ် မာန် ကၠုင် ရ။

၂။ သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝါစင်္ဂ (Abstract Concepts in Grammar)

ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ သဒ္ဒါ မ္ဂး၊ ပရေင် ဖန်ဇန် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် တအ် ဏအ် ဍေံ ဂျိုင်တန်တဴ လတူ ဂကူမအရေဝ် (Parts of Speech) တအ် ရ -

နာမ် နာမ်ဓမ္မ (Abstract Nouns): မအရေဝ် မစၞောန်ထ္ၜး အကာဲအရာ၊ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ်။ (ဥပမာ - ပရေင်ဆာန်၊ လွဳယျ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဂုဏ်သိက္ခာ)။
အဆက် (Conjunctions): မပ္တံကဵု "ဟိုတ်နူ"၊ "ယဝ်ရ" တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Effect) ရ။
နိပါတ် (Particles): ဍေံ ဖန်ဇန် ကဵု ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ်စိုပ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် မဆေင် ကု ကာလ (ဥပမာ - အတိတ်၊ အနာဂတ်) ရ။

၃။ စက် AI ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်စိုပ် သဘဴဓဝ် (AI and Abstract Concept Comprehension)

ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာ ပရဝ်ဂရာမ် တအ် ဂှ် "ဗီုလဵု ဂွံ ဗ္တောန် စက် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ်စိုပ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် ရော?" ဂှ် ရ။ စက် ကောန်ပျူတာ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု လမျီု ကေုာံ စိုတ်ဝိညာဏ် တုဲ ဍေံ ဟွံမာန် ဒုင်စသိုင် "ပရေင်ဆာန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဓဝ်ဍာံ" ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် AI ခေတ်တၟိ (ဥပမာ - Large Language Models) တအ် ဍေံ ကၠိုဟ်စိုပ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် နကဵု နဲကဲ သင်္ချာ မကော်ဂး Word Embeddings (ဗွိုက်လဒက် တဝ်ကေန်) ရ။

စက် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ "ဗဗွဲဓဝ်" (Justice) ဂှ် ဍေံ ဂေတ် ကၠောအ် နေင် မံင် ကု မအရေဝ် "သၞောဝ်ဥပဒေ"၊ "တုပ်သၟဟ်" ကေုာံ "ရုင်ဗစာ" လၟိုန် ရ။
နကဵု ပရေင် ဆက်စၠောအ် တင်ဂၞင် ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဏအ် ဟေင်၊ AI မာန် လဒက်ပ္တန် ဂၠံင်တရဴ ယုတ္တိ (Logical parsing) တုဲ ဍေံ သှ် ပုစ္ဆာ မဆေင် ကု သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် မာန် ကၠုင် ရ။

၄။ လေက်ဇြိမ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Lexemes and the Digital Mandala)

ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် ဂကူမန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ်၊ ပိုယ် ဒး ပြံင်လှာဲ လညာတ် တအ် ဏအ် ဇရေင် သၞောတ်ဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) နဒဒှ် လေက်ဇြိမ် (Lexemes) ရ။ ဝဳကဳဒေတာ ဍေံ ဆက်စၠောအ် လဝ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် အလုံဂၠးကဝ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ (Q-IDs) ရ။ ဥပမာ - သဘဴဓဝ် "အခိင်" (Time) ဂှ် ဍေံ ဒှ် `Q11471` ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဒက်ပ္တန် လေက်ဇြိမ် မန် သွက် မအရေဝ် "အခိင်" တုဲ ဆက်စၠောအ် ဏာ ကု `Q11471` မ္ဂး၊ စက် AI သီုဖအိုတ် ဍေံ ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် လေဝ် နွံ ကု အစောံစရာဲ ဉာဏ် မချပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် မဇြိုဟ်နက် ကီု ရောၚ်။

ဆက်ဗှ်ညိ

နိဿဲ

Chomsky, N. (2006). Language and Mind. Cambridge University Press.
Pinker, S. (2007). The Stuff of Thought: Language as a Window into Human Nature. Viking.