သမုဒ္ဒရာဗေဒ

၁။ နိဒါန် (Introduction)

သမုဒ္ဒရာဗေဒ (အင်္ဂလိက်: Oceanography ဟွံသေင်မ္ဂး Oceanology) ဝွံ ဒှ်ပညာသိပ္ပံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူဘာသာဂရိတ်တြေံ "okeanos" (သမုဒ္ဒရာ) ကေုာံ "graphe" (ပွမချူ/ပွမစၟတ်သမ္တီ) ရ။ ယေန်နူ ၇၀% အခေါင်ဗ္ဗေင်ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ်နကဵုဍာ်သမုဒ္ဒရာတုဲ သမုဒ္ဒရာဗေဒဝွံ ဒှ်ပညာသဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ်တိုန် ပရူသၞောတ်ဂေဟဗေဒ၊ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်အာကၠုင်ကျာ-ဍာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲသဘာဝအလုံဂၠးကဝ်ရ။ ပညာဏအ် ပံင်ပကောံလဝ်နကဵု သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ရုပ်၊ ဓါတု၊ ဘူမိဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ်ရ။

၂။ သာခါအဓိက ၄ သာခါ (Four Main Branches of Oceanography)

သမုဒ္ဒရာဗေဒ ပါ်ခြာလဝ်နကဵု သာခါအဓိက ၄ သာခါ မဆက်စပ်မံင်ရေင်သကအ်:

၂.၁ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ရုပ် (Physical Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လက်သဏ်ရုပ် ကေုာံ ဒြဟတ်အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ မပ္တံကဵု:

ကရုင်ဍာ် (Ocean Currents): ပွမအာကၠုင်ဍာ် လ္တူဗ္ဗေင် ကေုာံ အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ (ဥပမာ Gulf Stream)။
လပှ် ကေုာံ ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (Waves and Tides): ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက်နူဂိတု-တ္ၚဲ မဗဒှ်ကဵု လပှ်ဍာ်။
အဆက်အစပ် ကုအကာသ (Ocean-Atmosphere Interaction): ဗီုပြင်သမုဒ္ဒရာမကောပ်ဂရင် ကေုာံ စတြးဒြဟတ်က္တဴ ကုကျာ လ္တူအကာသ။

၂.၂ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဓါတု (Chemical Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတုဗေဒဍာ် ကေုာံ ဓါတ်မာန်အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ:

ဂလိုင်ဓါတ်ၜဵု (Salinity): ပွမတိုင်ခြာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ်ဓါတ်ၜဵု ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ။
သၞောတ်ကာဗောန် (Carbon Cycle): ဗီုပြင်သမုဒ္ဒရာမကုတ်ကေတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒါင်အံက်သာတ် (CO₂) နူကျာ မရီုဗင်ဖဍိုန်ထောံ ပြဿနာက္တဴတိုန်ဂၠးကဝ်။
ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ပရေင်ကုပကဝ်: ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတ်အိက်ခမိဟ် ကေုာံ ဓါတ်ပလာသတိစ် မလုပ်စိုပ်အပ္ဍဲၜဳ။

၂.၃ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဘူမိ (Geological Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဏ္ဌာန်တိ ကေုာံ ဘူမိဗေဒသၟဝ်သမုဒ္ဒရာ:

ဗ္ဗေင်တိသၟဝ်ၜဳ (Ocean Floor Topography): ပွမလ္ၚတ်ဒဵုသၟဝ်ၜဳ၊ ကရံင်ၜဳ (Ocean trenches) ကေုာံ ဒၞာဲတိကံက်။
Plate Tectonics: ပွမပြံင်လှာဲ တိကလောံသၟဝ်ၜဳ မဗဒှ်ကဵု ကံက်တိမြေင် ကေုာံ လပှ်ဗုဲ (Tsunami)။
အနည်သေအ် (Marine Sediments): ပွမလ္ၚတ်တိဆေအ် သၟဝ်ၜဳ သွက်ဂွံကၠိုဟ်ဝင်ရာသဳဥတု ခေတ်တြေံ။

၂.၄ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဇဳဝ (Biological Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် သတ္တံအပ္ဍဲဍာ်:

မှောဝ်ၜဳ (Phytoplankton): တၞံဆုခဍောတ်တ် မက္တဵုဗဒှ် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ် စၞစ သွက်သတ္တံၜဳ။
ဂေဟသၞောတ် ဇြဟတ်ဍာ်နာနာ: ပွမလ္ၚတ် ဇြဟတ်ဂျိုင်တန်တဴ နူပြင်ၜဳ စိုပ်ၜဳဇှော် ကေုာံ ဒၞာဲသၟဝ်ၜဳဒမၠု (Deep sea)။

၃။ ဝင် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ပ္ဍဲခေတ်တြေံ၊ ပရေင်အာကၠုင်သမုဒ္ဒရာ စကာဆ သွက်ပရေင်ကူသာန်သွံရာံ ကေုာံ ပၞာန် (ဥပမာ ဂကူဖိုနဳရှေန်၊ ဂကူပိုလဳနဳရှေန်)။

Challenger Expedition (၁၈၇၂–၁၈၇၆): ဒှ်တရဴသိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစက္ကူကၠုင် သမုဒ္ဒရာဗေဒ ခေတ်လၟုဟ်။ သၞဝ်ပၞာန် HMS Challenger လ္ၚတ်ကေတ် လၟိဟ်ဂလိုင်ဍာ်၊ ဓါတ်က္တဴ၊ ကေုာံ ဆဵုကေတ် ဂကူသတ္တံတသေအ် ၄,၇၀၀ ပြင်။
ခေတ်လၟုဟ်: ကြဴနူပၞာန်ဂၠးကဝ်အလန် ၂၊ နဲကဲ "သောနာ" (Sonar) ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဗဒှ်ကဵုအခေါင်ခၞံဗဒှ် သၞေအ်သၞောဝ်သၟဝ်ၜဳ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ်။ လၟုဟ်စကာသီု ဂြိုဟ်တု (Satellites) ကေုာံ စက်ရုပ်သၟဝ်ၜဳ (ROVs) သွက်ဂွံထိင်ဒဝ်ဒေတာ။

၄။ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Research Methods and Instruments)

အစာသမုဒ္ဒရာဗေဒတအ် စကာနဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ ကိရိယာ သၠုင်သၠုင်မပ္တံကဵု:

Sonar (Sound Navigation and Ranging): စကာလပှ်ရမ္သာင် သွက်ဂွံတိုင်ခြာ ကဆံင်ဇှော် ကေုာံ သဏ္ဌာန်သၟဝ်ၜဳ။
CTD Profiler: ကိရိယာတိုင်ခြာ Conductivity (ဂလိုင်ဓါတ်ၜဵု)၊ Temperature (ဓါတ်က္တဴ)၊ ကေုာံ Depth (ကဆံင်ဇှော်)။
Satellites (Remote Sensing): စကာဂြိုဟ်တု သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဓါတ်က္တဴဗ္ဗေင်ဍာ်ၜဳ (SST)၊ အလံင်ကရုင်ကျာ ကေုာံ ကဆံင်သၠုင်ဍာ်ၜဳ။

၅။ သၟဟ် ပွဳပွံင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental and Climate Importance)

သမုဒ္ဒရာဝွံ ဒှ် "စက်ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးကဝ်" (Global Climate Regulator) ရ။

ပွမကုတ်ကေတ်ဓါတ်က္တဴ: သမုဒ္ဒရာ ကုတ်ကေတ် ဓါတ်က္တဴလောန်ၜေတ် နူအကာသ ၉၀% ပြင်ရ။ ယဝ်ရဟွံမံင်သမုဒ္ဒရာမ္ဂး တိပိုဲက္တဴလောန်တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။
Ocean Acidification: ဟိုတ်နူကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္တိတ်ကာဗောန်ဒါင်အံက်သာတ် ဂၠိုင်လောန်၊ သမုဒ္ဒရာကုတ်ကေတ်ဂၠိုင်တုဲ ဍာ်ၜဳဒှ်အက်သိဒ် (Acid) သၠုင်တိုန်။ ဏအ်ဗဒှ်ကဵု အန္တရာယ်ဇၞော် ကုကရံင်ဇြဟတ်ဂျိုင် (Coral reefs) ကေုာံ သတ္တံခရံင်ဂမၠိုင်ရ။

၆။ တင်ကောပ်ဂရင် (Conclusion)

သမုဒ္ဒရာဗေဒဝွံ ဒှ်ပညာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆက်စပ်မံင်ကဵု အနာဂတ်ဂၠးကဝ်ရ။ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ်တိုန် ပရူသမုဒ္ဒရာ ရီုဗင်ကဵုကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် အပြံင်အလှာဲရာသဳဥတု၊ စဵုကၞာတ်ပြဿနာပွဳပွံင်၊ ကေုာံ စကာအာဲကၟာဲသဘာဝ သၟဝ်ၜဳ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ် ကေုာံ တန်တဴအာ ဗွဲမလံလရ။

နိဿဲ (References)

Garrison, T. (2016). Oceanography: An Invitation to Marine Science (9th ed.). Cengage Learning.
Pinet, P. R. (2014). Invitation to Oceanography. Jones & Bartlett Publishers.
Thurman, H. V., & Trujillo, A. P. (2004). Introductory Oceanography. Prentice Hall.