သမ္မာသတိ

သမ္မာသတိ (အၚ်္ဂလိက်: Right Mindfulness, ပါဠိ: Sammā-sati) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓရ် မဂ္ဂင် အလံင် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မဂ္ဂင် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ နကဵု အဓိပ္ပါယ် တပ်တပ် မ္ဂး ဒှ် "ပရေင်စွံသတိ မဍာံပြ"၊ "ပရေင်တီ အကာဲအရာ ပကတိ" ကေုာံ "ပရေင်ဟွံဝိုတ် ပ္ဍဲ အာရီု ပစ္စုပ္ပန်" ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သမာဓိ (Concentration) ကေုာံ ပညာ (Wisdom) သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ပရေင်ဍာံ (Insight) ပ္ဍဲ ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် သုတ် ပါဠိ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipatthana Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာသတိ နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် (Meditation Practice)၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

စက်ဓရ် (Dharmachakra) - မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ်။ သမ္မာသတိ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သမာဓိ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "သမ္မာသတိ" ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး "သမ္မာ" (Samma) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာံပြ၊ ခိုဟ်ပြဲ၊ ဍိုက်ပေင်" ကေုာံ "သတိ" (Sati) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်စွံသတိ၊ ပရေင်ဗှ်သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်တီ လတူ အာရီု" ရ။

နကဵု လညာတ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) မ္ဂး၊ သတိ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် စေတသိက် (Mental factor) မွဲ မပကဵု ညံင် စိုတ် ဟွံဂွံ ဝိုတ် အာ နူကဵု အာရီု မစွံ လဝ် ဂှ် ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဗှ်သမ္တီ (Memory) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်တီ ညာတ် ဒၟံင် လတူ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် ပစ္စုပ္ပန် လၟုဟ် လၟုဟ် (Bare attention) မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပါ်ပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စောဲလာံ (Non-judgmental awareness) ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် ဓရ် မပကဵု ညံင် ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ (Vipassana) ဂွံ အံင်ဇၞး မာန် ရ။

၂။ သမ္မာသတိ ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Samma Sati in the Noble Eightfold Path)

မဂ္ဂင် ဒစာံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - သဳလ (Sila - Morality)၊ သမာဓိ (Samadhi - Concentration) ကေုာံ ပညာ (Panna - Wisdom) ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သမာဓိ မွဲစွံ ကု သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) ရ။

• သမ္မာဝါယာမ (Samma Vayama): ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကိလေသ ကေုာံ ပခိုဟ် ဓရ် ကုသိုလ်။
• သမ္မာသတိ (Samma Sati): စွံ သတိ ကေုာံ တီ ဒၟံင် လတူ ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ်။
• သမ္မာသမာဓိ (Samma Samadhi): စိုတ် တန်ကြန် ညိင်ဝတ် ဒၟံင် လတူ အာရီု မွဲဓဝ်။

ဓရ် ပိ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ၊ သမ္မာသတိ ဂှ် ဒှ် တိုင်ခဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သမ္မာသမာဓိ ရ။ ယဝ်ရ သတိ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ စိုတ် တန်ကြန် ညိင်ဝတ် (Samadhi) ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။

၃။ သတိပဋ္ဌာန် ပန် - သဇိုင် သမ္မာသတိ (The Four Satipatthanas)

သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် သတိပဋ္ဌာန် ပန် (Four Foundations of Mindfulness) ပ္ဍဲ သုတ် မဟာသတိပဋ္ဌာန ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သွက်ဂွံ စွံ သတိ ပန် သာ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သတိပဋ္ဌာန် ပန် ကေုာံ လွပ် ပရေင်လ္ၚတ်

လၟေင်	သတိပဋ္ဌာန် (ပါဠိ)	အဓိပ္ပါယ် (Meaning)	ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက
၁	ကာယာနုပဿနာ (Kayanupassana)	ပရေင်စွံသတိ လတူ ဇကု ခန္ဓာ (Body)	ပရေင်ယီုလုပ် ယီုတိတ် (Anapanasati)၊ ဣရိယာပိုတ် ပန်၊ အာကာရ ၃၂။
၂	ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedananupassana)	ပရေင်စွံသတိ လတူ ဝေဒနာ (Feelings)	တီ ညာတ် ဝေဒနာ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ကေုာံ ဥပေက္ခာ။
၃	စိတ္တာနုပဿနာ (Cittanupassana)	ပရေင်စွံသတိ လတူ စိုတ် (Mind)	တီ ညာတ် အကာဲအရာ စိုတ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ နွံ ဟွံမဲ)။
၄	ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammanupassana)	ပရေင်စွံသတိ လတူ ဓရ် (Mental objects)	လ္ၚတ် ဓရ် မပ္တံကဵု နဳဝရဏ ၅၊ ခန္ဓာ ၅၊ ဗောဇ္ဇျင် ၇ ကေုာံ သစ္စာ ၄။

၄။ ကာယာနုပဿနာ - ပရေင်စွံသတိ လတူ ခန္ဓာ (Mindfulness of the Body)

ကာယာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် စတမ် အဓိက သွက် ညးမစ လ္ၚတ် ဓရ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ပါလုပ် နဲကဲ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု -

• အာနာပါနဿတိ (Anapanasati): ပရေင်စွံသတိ လတူ ကျာ ယီုလုပ် ယီုတိတ်။ ကာလ ယီု လုပ် လေဝ် တီ၊ ကာလ ယီု တိတ် လေဝ် တီ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ညိင်ဝတ် ပြဟ် ရ။
• ဣရိယာပထ (Postures): ပရေင်စွံသတိ ပ္ဍဲ အခိင် ကွာ်၊ ရပ်၊ ဂဇအ်၊ ကေုာံ တိက် (Walking, standing, sitting, lying down)။
• သမ္ပဇည (Clear Comprehension): ပရေင်စွံသတိ တီ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမၠောန် မပ္တံကဵု စ သုင်၊ ဟီု ဂး၊ ကေုာံ ကမၠောန် တၞဟ် တအ် ရ။

နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဏအ်၊ မၞိဟ် မွဲ ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု တၠ၊ မကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Anicca) ရ။

၅။ ဝေဒနာနုပဿနာ - ပရေင်စွံသတိ လတူ ဝေဒနာ (Mindfulness of Feelings)

ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation / Feeling) မကတဵုဒှ် ကာလ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ (Sense doors) တအ် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ရ။ ဝေဒနာ နွံ ပိ သာ် -

1. သုခ ဝေဒနာ (Pleasant feeling): ဒုင်စသိုင် ခိုဟ်၊ မိပ်။
2. ဒုက္ခ ဝေဒနာ (Unpleasant feeling): ဒုင်စသိုင် ဟွံခိုဟ်၊ ဂိသကေဝ်။
3. ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ (Neutral feeling): ဒုင်စသိုင် လဒေါဝ်၊ မိပ် လေဝ် ဟွံသေင်၊ ဂိ လေဝ် ဟွံသေင်။

ဝေဒနာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စွံသတိ ညာတ် ကေတ် ဝေဒနာ တအ် မကတဵုဒှ် တုဲ လီု အာ အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကာလ ဂွံ သုခ မ္ဂး ကတဵုဒှ် တဏှာ (Craving)၊ ကာလ ဂွံ ဒုက္ခ မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဒေါသ (Aversion) ရ။ လ္ၚတ် ဝေဒနာ နကဵု သမ္မာသတိ မ္ဂး ပကဵု ညံင် စိုတ် ဟွံဂွံ စောဲလာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ကု ဝေဒနာ တအ် ရ။

၆။ စိတ္တာနုပဿနာ ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ (Mindfulness of Mind and Dhammas)

စိတ္တာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စွံသတိ လတူ အကာဲအရာ စိုတ် ရ။ ကာလ စိုတ် နွံ ကဵု လောဘ လေဝ် တီ၊ ဟွံမဲ ကဵု လောဘ လေဝ် တီ။ စိုတ် ပြးဇး ဒၟံင် (Distracted) လေဝ် တီ၊ စိုတ် ညိင်ဝတ် (Concentrated) လေဝ် တီ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ညာတ် ကေတ် စိုတ် နဒဒှ် မွဲ ခဏ ဓဝ် တုဲ ဟွံသေင် "အဲ" (Not-self / Anatta) ရ။

ဓမ္မာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် အဆံင် သၠုင်အိုတ် မလ္ၚတ် သဘာဝ ဓရ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် -

• လ္ၚတ် ညာတ် နဳဝရဏ ၅ (Five Hindrances) မပလီုပလာ် သမာဓိ (ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ)။
• လ္ၚတ် ညာတ် ခန္ဓာ ၅ (Five Aggregates) မဒက်ပတန် လဝ် ဘဝ မၞိဟ်။
• လ္ၚတ် ညာတ် သစ္စာ ၄ (Four Noble Truths) - ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ သစ္စာ။

၇။ ဖဵု သမ္မာသတိ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် (Benefits of Right Mindfulness)

ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ရ။

• ပရေင်တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက်: သမ္မာသတိ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ညာတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence) တုဲ ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ဥပါဒါန် (Attachment) မဒှ် ဟိုတ် ဒဒိုက် ရ။
• ပရေင်ညိင်ဝတ် စိုတ် (Mental Tranquility): ဟိုတ်နူကဵု စိုတ် ဟွံပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အတိတ် ကေုာံ အနာဂတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် လၟုဟ် ရ။
• သမ္ပဇည ပ္ဍဲ ဘဝ (Clear comprehension in life): ကာလ နွံကဵု သတိ မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ၊ ကမၠောန် ရုင်၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် တအ် ဒှ် အာ နကဵု လညာတ် ပညာ ရ။

၈။ သမ္မာသတိ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Modern Context and Psychology)

ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သတိ (Mindfulness) ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင် ရးပလိုတ် တုဲ ဒှ် ကၠုင် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် စိတ္တဗေဒ (Psychology) ခေတ်တၟိ ရ။

တၠပညာ ဂဥုဲ ဂျောန် ကာဗတ်-ဇြေန် (Jon Kabat-Zinn) ဝွံ ကံက် ကေတ် နဲကဲ သမ္မာသတိ နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် မၞိဟ် မနွံ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress) ကေုာံ ယဲ ဝေဒနာ လအ်လ (Chronic pain) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ထံက်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် သတိ ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် (Neuroplasticity) ညံင် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် မာန် ရ။

၉။ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ပတိတ်ဇြဟတ် ကေုာံ နဲကဲ သှ်ပလး (Challenges and Solutions)

ကာလ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ မ္ဂး၊ အခက်အခုဲ မကတဵုဒှ် အဓိက ဂှ် ဒှ် နဳဝရဏ ၅ (Five Hindrances) ရ။

• ထီနမိဒ္ဓ (Sloth and Torpor): စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓာ ဇြိုင်၊ မိက်ဂွံ တိက်။ သှ်ပလး နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဣရိယာပိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာ် စင်္ကြံ။
• ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness): စိုတ် ပြးဇး၊ ချပ် ဂၠိုင်။ သှ်ပလး နကဵု ပရေင်ကလေင် စွံ သတိ လတူ ကျာ ယီု ညိင်ညိင်။
• ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt): သၠေဟ်ပၟာ လတူ နဲကဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ဇကု။ သှ်ပလး နကဵု လ္ၚတ် လိက်ပတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာန် အစာ ဓရ် ရ။

၁၀။ သာရုပ် ကေုာံ လဒက်ပတန် နိဂီု (Conclusion and Summary)

သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် သြဇာ လမျီု (Heartbeat) သွက် သၞောတ် မဂ္ဂင် ဒစာံ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ရ။ ဟွံမဲ ကဵု သမ္မာသတိ မ္ဂး၊ သမာဓိ မခိုင်ကၠိုက် လေဝ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်၊ တုဲ ပညာ မညာတ် သဘာဝ အနိစ္စ လေဝ် ဟွံမာန် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ရ။

ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ "သတိပဋ္ဌာန် (သမ္မာသတိ) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဨကရာဇ် မွဲဓဝ် (Ekayano Maggo) သွက်ဂွံ လေင် စင်အး စိုတ် သတ္တဝါ တအ်၊ သွက်ဂွံ ကၠောအ် တတ် သောက ပရိဒေဝ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ"။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ သမ္မာသတိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တိုင်ခဳ ဘာသာရေင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လွပ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဘဝ မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂကောံမၞိဟ် မပြးဇး ဒၟံင် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• မဂ္ဂင် ဒစာံ (Noble Eightfold Path)
• ဝိပဿနာ (Vipassana)
• သမာဓိ (Samadhi)
• စိတ္တဗေဒ (Psychology)