သာပေက္ခဗေဒ
| General information | |
|---|---|
| Field | ရူပဗေဒ / Astrophysics |
| Key concepts | Space-time, Time dilation, $E=mc^2$, Equivalence principle |
| Study and teaching | |
| Related subjects | Quantum mechanics၊ နက္ခတ္တဗေဒ |
သာပေက္ခဗေဒ (အင်္ဂလိက်: Relativity) ဝွံ ဒှ်သီအိုရဳရူပဗေဒ (၂) ကဏ္ဍ မပတိုန်ထ္ၜးလဝ်နကဵု အဲလဗတ် အိုင်းစတိုင်း ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် သဘဴဓရ်စက္ကဝါ (Universe) တုဲ ပါ်ခြာလဝ်နကဵု သာပေက္ခဗေဒတၟေင် (Special Relativity) ကေုာံ သာပေက္ခဗေဒယေဘုယျ (General Relativity) ရ။
၁. သာပေက္ခဗေဒတၟေင် (Special Relativity - ၁၉၀၅)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ်ပရူ အခိင် ကေုာံ ဟောပ်ဗဒေါအ် အကြာညးမသ္ၚဳဂၠေပ် မချဳဒရာင်ဒၟံင်နကဵု အသိင်တုပ် (Constant velocity) ရ။
- အသိင်လျး ($c$): အသိင်လျးဝွံ တုပ်ဒၟံင်တွဵု သွက်ညးမသ္ၚဳဂၠေပ်အိုတ်သီု။
- Time Dilation (အခိင်ဇြိုတ်): ကာလမၞးဒြေပ်ပြဟ်တိုန် (စိုပ်အသိင်လျး) မ္ဂး အခိင်သွက်မၞးဂှ် ဇြိုတ်အာ (ဒြေပ်နှေဝ်အာ) နူကဵုညးမမံင်သ္ၚိတ်ဇြ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဣဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ပညာတိုန်အာကာသ။
- Mass-Energy Equivalence: $E = mc^2$ ဝွံ ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ဒြပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ်ဂှ် ဒှ်အရာတုပ်တုပ်ရ။
၂. သာပေက္ခဗေဒယေဘုယျ (General Relativity - ၁၉၁၅)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ်ပရူ ဓါတ်ဂြိုဟ် (Gravity) ရ။ အိုင်းစတိုင်းထ္ၜးလဝ်ဒဒှ်ရ ဓါတ်ဂြိုဟ်ဂှ် ဟွံသေင် "ဒြဟတ်ပွမဓဇက်" ဆဂး ဒှ် "ပွမကေန်လှောင် ဟောပ်ဗဒေါအ်-အခိင်" (Curvature of space-time) ရ။
- ဝတ္ထုမနွံကဵုလျိုင်ဇၞော် (ဥပမာ - တ္ၚဲ၊ ဂၠးတိ) ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပွမကေန်လှောင် ပ္ဍဲအကာသတုဲ ဝတ္ထုတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒြေပ်အာအတိုင်ဂၠံင်မကေန်ဒၟံင်ဂှ်ရ။
- Gravitational Time Dilation: ပ္ဍဲဒၞာဲဓါတ်ဂြိုဟ်သၠုင် (စိုပ်ကဵုဂၠးတိ) မ္ဂး အခိင်ဒြေပ်နှေဝ်အာ နူကဵုဒၞာဲဓါတ်ဂြိုဟ်အောန် (ပ္ဍဲအာကာသ) ရ။
ကဏ္ဍမသုင်စောဲ ပ္ဍဲပညာတိုန်အာကာသ (Application in Space Science)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠပညာတိုန်အာကာသ (Astronauts/Engineers) မ္ဂး သာပေက္ခဗေဒဝွံ ဟွံသေင်သီုအိုရဳသက်သက်၊ ဍေံဒှ်အရာမဒးစကာဒၟံင်လၟိုန်:
- သၞောတ် GPS: ဂြိုဟ်တု (Satellites) မနွံပ္ဍဲအာကာသဂှ် အခိင်ဒြေပ်ပြဟ်နူကဵု ပ္ဍဲဂၠးတိ ၜိုတ် ၃၈ Microseconds ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ။ ယဝ်ရဟွံပလေဝ်နကဵုနဲကဲ သာပေက္ခဗေဒမ္ဂး တင်ဂၞင် GPS ဂှ် ဗၠေတ်အာမာန်ရ။
- Black Holes (ကတိုင်လစံက်): သာပေက္ခဗေဒယေဘုယျ ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ကတိုင်လစံက်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲမနွံကဵုဓါတ်ဂြိုဟ်သၠုင်လောန် စိုပ်ကဆံင်လျးလေဝ် တိတ်ဟွံဗၠးရ။
- Cosmology: သုတေသနပရူ ဗြိုဟ်စက္ကဝါမဇၞော်မဝ်တိုန် (Expansion of the universe)။